Gramatyka niemiecka od A do Z

Niemiecki, tak jak polski, pisze się w dużej mierze tak, jak się mówi: po kilku zasadach przeczytasz na głos słowo, które widzisz pierwszy raz w życiu. Mówiąc po polsku, startujesz z dobrej pozycji: w czyta się jak polskie „w”, j jak „j”, z jak „c”, sch to „sz”, tsch to „cz”, a zbitki spółgłosek w Strumpf czy sprechen nie są dla ciebie żadnym problemem. Ubezdźwięcznienie na końcu słowa (Hund brzmi „hunt”) znasz z polskiego „chleb”. Nowe są cztery rzeczy: samogłoski ä, ö, ü i litera ß; długość samogłosek, której polski nie zna, a która odróżnia słowa (Staat i Stadt); słabe, niewyraźne e na końcu słów; i dwa różne dźwięki ch obok zwykłego h. Do tego akcent: polski kładzie go na przedostatnią sylabę, niemiecki zwykle na pierwszą. Warto zacząć od tego działu — słowo, które od początku słyszysz poprawnie, łatwiej zapamiętać.

Polski ma trzy czasy i aspekt: „czytałem” i „przeczytałem” to ta sama przeszłość, ale raz trwająca, a raz zakończona. Niemiecki aspektu nie ma. Ma za to kilka form przeszłych, które nie różnią się tym, czy czynność się skończyła, tylko rejestrem: Perfekt (ich habe gelesen) w mowie, Präteritum (ich las) w piśmie. Oba odpowiadają i „czytałem”, i „przeczytałem”. Jeśli chcesz pokazać, że coś trwało albo się skończyło, robisz to słowami: lange, gerade, schon, fertig. Przyszłość też wygląda znajomo: ich werde lesen przypomina „będę czytać”, a czas teraźniejszy ze wskazaniem czasu — morgen fahre ich — działa jak polskie „jutro jadę”. W tym dziale są formy i reguły wyboru między nimi.

Polski buduje nierzeczywistość cząstką „by”: „Gdybym miał czas, przyszedłbym”. Niemiecki robi to za pomocą Konjunktiv II: Wenn ich Zeit hätte, würde ich kommen. Logika jest ta sama, a nawet budowa jest podobna: polski tryb przypuszczający stoi na formie czasu przeszłego („miał-by”), a niemiecki Konjunktiv II na formie Präteritum (hatte → hätte, kam → käme). Ten sam tryb służy w codziennym życiu jeszcze częściej czemuś innemu: uprzejmości. „Czy mógłby Pan…?” to po niemiecku Könnten Sie …?, „chciałbym…” to Ich hätte gern … albo Ich möchte …. Tu polski daje ci dużą przewagę. W tym dziale poznasz formy, uprzejmą prośbę i zwykłą drogę przez würde.

Niemiecki czasownik odmienia się przez osoby jak polski: ich komme, du kommst, er kommt – „przychodzę, przychodzisz, przychodzi”. Końcówek jest nawet mniej. Trzy rzeczy są jednak inne. Po pierwsze podmiot: po polsku „przychodzę” wystarcza, po niemiecku zawsze mówisz ich komme – zaimka nie wolno pominąć. Po drugie przedrostki: polskie „przyjechać”, „zadzwonić” zawsze trzymają się razem, a niemieckie ankommen i anrufen w zdaniu się rozdzielają. Po trzecie aspekt: niemiecki nie zna pary „robić / zrobić”. To, co polski wyraża aspektem, niemiecki wyraża czasem albo słowem typu gerade, schon, morgen. W tym dziale poznasz czas teraźniejszy, sein i haben, czasowniki mocne, mieszane, rozdzielnie i nierozdzielnie złożone, tryb rozkazujący, czasowniki zwrotne, czasowniki z przyimkiem i bezokolicznik z zu.

Niemiecki ma sześć czasowników modalnych – können, müssen, dürfen, sollen, wollen, mögen – i prawie każdy ma polski odpowiednik: móc, musieć, wolno, mieć (coś zrobić), chcieć, lubić. Działają też podobnie: czasownik modalny się odmienia, a drugi czasownik stoi w bezokoliczniku, bez żadnego zu. To duża przewaga. Nowe są dwie rzeczy. Po pierwsze, bezokolicznik idzie na sam koniec zdania: „Muszę jutro iść do lekarza” to Ich muss morgen zum Arzt gehen. Po drugie, czasowniki modalne mają w liczbie pojedynczej nieregularne formy: ich kann, du kannst, er kann – bez -t w trzeciej osobie. A przeczenie działa tak samo jak po polsku: Du musst nicht to „nie musisz”, du darfst nicht to „nie wolno ci”.

Tu polski bardzo pomaga. Polska strona bierna też składa się z dwóch części: „zostać” albo „być” i imiesłów – „dom został zbudowany”, „list jest wysyłany”. Niemiecki robi to samo z werden i Partizip II: Das Haus wurde gebaut. Zastosowanie jest takie samo: gdy nie jest ważne, nie wiadomo albo nie chcesz powiedzieć, kto coś robi. Różnice są dwie. Partizip II stoi zawsze na końcu zdania, a nie zaraz przy werden. I nie odmienia się – polski imiesłów zgadza się z podmiotem („zbudowany”, „zbudowana”, „zbudowane”), niemiecki zostaje zawsze taki sam. W tym dziale poznasz czasy strony biernej, sposób podania wykonawcy i połączenie z czasownikiem modalnym.

Przypadki to dla ciebie nic nowego: „dom, domu, domowi, dom, domem, domu” — po polsku odmieniasz rzeczowniki codziennie i bez zastanowienia. To ogromna przewaga. Niemiecki ma tylko cztery przypadki i każdy z nich ma polski odpowiednik: mianownik (Nominativ), biernik (Akkusativ), celownik (Dativ) i dopełniacz (Genitiv). Narzędnika, miejscownika i wołacza nie ma — to, co po polsku robią te przypadki, po niemiecku robi przyimek z celownikiem: mit dem Auto „samochodem”, in der Stadt „w mieście”. Prawdziwa różnica leży gdzie indziej: po polsku przypadek widać na końcu rzeczownika, po niemiecku zwykle na słowie przed nim. Der Mann, den Mann, dem Mann, des Mannes — rzeczownik prawie się nie zmienia, zmienia się rodzajnik. Kto chce wiedzieć, kto co komu robi, patrzy więc przed rzeczownik, a nie na jego koniec.

Mówiąc po polsku, masz tu przewagę: wiesz, że rzeczownik ma rodzaj, i znasz te same trzy — męski, żeński i nijaki. Nie musisz się przyzwyczajać do samej idei, jak ktoś po angielsku. Musisz za to uważać na dwie rzeczy. Po pierwsze, polski rodzaj często nie zgadza się z niemieckim: das Mädchen („dziewczyna”, żeńska), die Sonne („słońce”, nijakie), der Löffel („łyżka”, żeńska). Czasem się zgadza — der Tisch i „stół”, der Mond i „księżyc” — i ta zgodność usypia czujność. Po drugie, polski nie ma rodzajników, a w niemieckim rodzaj widać właśnie na rodzajniku: der, die, das. Dlatego każdy rzeczownik uczysz się jako trójkę: słowo, rodzajnik i liczbę mnogą — der Tisch, die Tische; die Hand, die Hände. Ten dział pokazuje, jak sobie ten ciężar ułatwić: końcówki często zdradzają rodzaj, a rodzaj — liczbę mnogą.

Język polski nie ma rodzajników i dla Polaka to największa przeszkoda w niemieckim. Po polsku „stół” może znaczyć „jakiś stół” albo „ten stół, o którym mówimy” — rozstrzyga kontekst, czasem szyk zdania albo zaimek „ten, ta, to”. Niemiecki mówi to przy każdym rzeczowniku: ein Tisch albo der Tisch. Ale rodzajnik robi więcej niż „ten” i „jakiś”. To on pokazuje rodzaj i przypadek, bo niemiecki rzeczownik prawie się nie odmienia: po polsku mówisz „stół — stołu — stołowi”, po niemiecku der Tisch — des Tisches — dem Tisch, a zmienia się głównie rodzajnik. Dlatego każdego rzeczownika uczysz się razem z rodzajnikiem: nie Tisch, tylko der Tisch. W tym dziale są dwa zestawy form. Rodzajnik określony oznacza każdy przypadek wyraźnie; nieokreślony ma trzy formy bez końcówki — ein Mann, ein Kind — i właśnie tę lukę wypełnia potem przymiotnik.

W tym dziale polski daje ci więcej, niż zabiera. Polskie zaimki odmieniają się przez przypadki — „ja, mnie, mi” — więc ich, mich, mir to dla ciebie znajoma idea, nawet prostsza, bo przypadki są tylko cztery. Trzecia osoba też działa jak po polsku: er, sie, es idą za rodzajem rzeczownika, tak jak „on”, „ona”, „ono”. Różnice są gdzie indziej. Po pierwsze, polski opuszcza podmiot, bo końcówka czasownika i tak mówi, kto działa: „Idę.” Niemiecki prawie nigdy tego nie robi, a gdy podmiotu brak, wstawia puste es: Es regnet — „pada”. Po drugie, forma grzecznościowa: polski mówi „Pan”, „Pani” z czasownikiem w trzeciej osobie liczby pojedynczej, niemiecki ma zaimek Sie z czasownikiem w liczbie mnogiej. Po trzecie, polskie „się” jest jedno dla wszystkich osób, a niemieckie zaimki zwrotne się zmieniają: ich wasche mich, du wäschst dich. I na koniec man, który zastępuje polskie bezosobowe „się”: „tu się nie parkuje” to Hier parkt man nicht.

Tu masz przewagę, której nie ma ktoś mówiący po angielsku: polski przymiotnik też się odmienia — „dobry dom”, „w dobrym domu”, „dobre domy”. Że przymiotnik zgadza się z rzeczownikiem w rodzaju, liczbie i przypadku, wiesz od dziecka. Nowe jest co innego: po niemiecku końcówka zależy jeszcze od tego, co stoi przed przymiotnikiem. der gute Mann, ale ein guter Mann — ten sam rodzaj, ten sam przypadek, a dwie różne końcówki. Za tym stoi jedna zasada: przymiotnik mówi to, czego nie powiedział rodzajnik. Druga różnica działa na twoją korzyść: po sein przymiotnik się nie odmienia wcale. Polski mówi „dom jest duży”, „domy są duże”; niemiecki ma w obu zdaniach to samo groß. Do tego stopniowanie, które przypomina polskie („starszy”, „najstarszy”), i przysłówek, który niczym nie różni się od przymiotnika.

Tu polski daje ci przewagę, której nie ma uczący się z angielskiego. Wiesz już, że przyimek rządzi przypadkiem: „z bratem” to narzędnik, „do domu” dopełniacz, „dla mamy” też dopełniacz. Niemiecki działa tak samo: mit wymaga celownika (Dativ), für biernika (Akkusativ), wegen dopełniacza (Genitiv). Pułapka leży gdzie indziej: pary są inne. „Z bratem” to mit dem Bruder — celownik, nie narzędnik, którego niemiecki nie ma. „Do” rozpada się na zu, nach i in. Najlepsza wiadomość dotyczy przyimków z dwoma przypadkami: in, an, auf z celownikiem mówią „gdzie”, z biernikiem — „dokąd”. To ta sama logika co polskie „na stole” i „na stół”, „w szafie” i „w szafę”. Ucz się więc każdego przyimka razem z jego przypadkiem i nie tłumacz polskiej pary słowo w słowo.

Po polsku możesz powiedzieć „jutro jadę do Berlina”, „do Berlina jadę jutro” albo „jadę jutro do Berlina” – kto co robi, pokazują końcówki, a kolejność służy akcentowi. Niemiecki też ma końcówki i rodzajniki, ale jedno miejsce jest ściśle ustalone: czasownik odmieniony stoi w zdaniu głównym na drugim miejscu, zawsze. Przed nim stoi dokładnie jeden element, a jeśli nie jest nim podmiot, podmiot idzie zaraz za czasownikiem: Morgen fahre ich nach Berlin. Druga część czasownika – Partizip II, bezokolicznik, odłączony przedrostek – idzie na sam koniec, a w zdaniu podrzędnym na koniec idzie także czasownik odmieniony. Pytanie nie potrzebuje słowa „czy” – wystarczy postawić czasownik na początku. W tym dziale poznasz te miejsca po kolei: drugie miejsce, pierwsze miejsce, środek zdania, nawias zdaniowy, pytania i polecenia.

Zdania podrzędne znasz z polskiego bardzo dobrze: „wiem, że przyjdzie”, „zostaję, bo pada”, „nie wiem, czy to prawda”. Niemieckie spójniki mają prawie jeden do jednego polskie odpowiedniki – dass to „że”, weil to „bo, ponieważ”, wenn to „jeśli, kiedy”, ob to „czy” – a przecinek stawia się w tych samych miejscach co po polsku. To ogromna przewaga. Nowa jest jedna reguła, ale za to bez wyjątków: w zdaniu podrzędnym odmieniony czasownik idzie na sam koniec. Ich weiß, dass er morgen kommt – dosłownie „wiem, że on jutro przychodzi”. Po polsku szyk jest swobodny, po niemiecku sztywny, a przecinek jest sygnałem, że czasownik pojawi się dopiero na końcu.

Po polsku przeczenie jest proste: „nie” stoi przed czasownikiem i gotowe – „nie mam”, „nie przyszedł”, „nie jest drogie”. Niemiecki ma na to dwa słowa i wybór między nimi zależy od tego, co się zaprzecza. Rzeczownik bez rodzajnika albo z ein dostaje kein, wszystko inne nicht. Słowa kein polski w ogóle nie ma – najbliżej jest „żaden”, ale Polak mówi „nie mam czasu”, a Niemiec ich habe keine Zeit. Drugie zadanie to miejsce: nicht nie stoi przed czasownikiem, tylko zwykle daleko za nim, pod koniec zdania. Trzecia różnica dotyczy nawyku z polskiego: „nikt nie przyszedł”, „nic nie widziałem” – po polsku przeczenia się sumują. Po niemiecku w zdaniu wystarcza jedno: Niemand kam, ich habe nichts gesehen. W zamian niemiecki daje słowo, którego polski nie ma: doch, którym sprzeciwiasz się przeczeniu.

Wszystko do tej pory decydowało o tym, czy zdanie jest poprawne. Ten dział decyduje o tym, czy brzmi po niemiecku i czy dobrze wygląda na papierze. Wiele przynosisz z polskiego: przecinek stawiasz po niemiecku prawie tam, gdzie po polsku, „wpół do trzeciej” liczy się tak samo jak halb drei, a grzeczne „Pan/Pani” to bliski krewny Sie. Nowe są inne rzeczy: każdy rzeczownik pisze się wielką literą, liczby od 21 czyta się „od tyłu” (einundzwanzig – „jeden i dwadzieścia”), litera ß ma swoje reguły, a kilka słów łączących zmienia szyk zdania. Krótki dział, ale bardzo opłacalny – to właśnie te błędy najbardziej rzucają się w oczy w mailu do urzędu albo do szefa.