Słowotwórstwo w niemieckim: przedrostki i przyrostki

Słownictwo rośnie na dwa sposoby. Pierwszy to uczenie się nowych słów – ten wolniejszy. Drugi to elementy z tej strony (jest ich 28): kto zna jedno słowo i kilka z nich, od razu ma całą rodzinę słów. Polski działa podobnie – tylko elementy są inne.

Przyrostki są ważniejsze niż przedrostki, a rzadko czyta się dlaczego: przyrostek mówi, jaka to część mowy. Dzięki temu możesz ustalić miejsce nieznanego słowa w zdaniu, zanim poznasz jego znaczenie.

Cząstki przeczące

Nie-, bez-, wolny od: tu polski i niemiecki robią prawie to samo.

Element	Znaczenie	Przykłady
un-	nie-; odwrotność czegoś (jak polskie „nie-”)	unfreundlich, unhöflich, unsicher, ungeduldig, unehrlich
Działa jak polskie „nie-” i stoi w tym samym miejscu, przed słowem: ehrlich → unehrlich „nieuczciwy”, geduldig → ungeduldig „niecierpliwy”, höflich → unhöflich „nieuprzejmy”. Przed rzeczownikiem może też znaczyć „coś złego”: das Unwetter„nawałnica”das Unkraut„chwast” Uwaga: po niemiecku zdanie z dwoma przeczeniami jest twierdzące, jak w przykładzie – polski „nikt nic nie wie” mówi się Niemand weiß etwas.
-los	bez-; bez czegoś (jak polskie „bez-”)	kostenlos, arbeitslos, hilflos, mutlos, kabellos
To polskie „bez-”, tylko na końcu słowa: arbeitslos„bezrobotny”hilflos„bezradny”kabellos„bezprzewodowy”kostenlos„bezpłatny” Zwróć uwagę na s w arbeitslos: słowo pochodzi od die Arbeit, a to s nie należy do żadnej z części. Wolny wieczór to jednak frei, nie -los.
-frei	wolny od czegoś niechcianego; bez-	laktosefrei, steuerfrei, alkoholfrei, barrierefrei, rauchfrei
-los i -frei oba odpowiadają polskiemu „bez-”, ale patrzą z innej strony: -los mówi o braku (arbeitslos, hilflos), -frei o tym, że czegoś niechcianego nie ma (steuerfrei„wolny od podatku”rauchfrei„strefa bez dymu”) Dlatego na butelce stoi alkoholfrei „bezalkoholowy”. barrierefrei to „bez barier”, czyli dostępny dla wózków.

Przedrostki nierozdzielne

be-, ver-, er-: zostają przy czasowniku jak polskie przedrostki, nie mają akcentu, a Partizip II tworzą bez ge-.

Element	Znaczenie	Przykłady
be-	sprawia, że czasownik łączy się z biernikiem (Akkusativ), bez przyimka	beantworten, bewohnen, besprechen, beschreiben, bezahlen
Polski zna ten mechanizm: „mówić o czymś” i „o-mówić coś”. Niemiecki robi to samo przedrostkiem be-: über etwas sprechen → etwas besprechen. Tam, gdzie polski zostaje przy przyimku, niemiecki go traci: „odpowiedzieć na pytanie” to auf die Frage antworten albo die Frage beantworten. Partizip II nie dostaje ge-: beantwortet, bezahlt.
ver-	źle, za bardzo; zużyte albo oddane; przejście w nowy stan	verschlafen, verlaufen, verbrauchen, verkaufen, verlängern
Często odpowiada polskiemu „za-” albo „prze-”: verschlafento dokładnie „zaspać”sich verlaufen– „zabłądzić pieszo” Coś się zużywa albo odchodzi: verbrauchen„zużyć”verkaufen„sprzedać” Coś przechodzi w nowy stan: verlängern„przedłużyć” – także umowę albo wizęverbessern„poprawić” Nigdy nie dostaje ge-: verkauft, verlängert.
er-	doprowadza czynność do skutku	erreichen, erkennen, erfinden, erleben, ertrinken
Przypomina polskie przedrostki aspektu dokonanego: czynność dochodzi do wyniku. kennen„znać”erkennen„rozpoznać”; finden „znaleźć”, erfinden „wynaleźć”, czyli znaleźć coś, czego jeszcze nie było. Wynik może być ostateczny: trinken → ertrinken „utonąć”.

Przedrostki rozdzielne

Mają akcent, w zdaniu głównym idą na koniec, a ge- i zu wchodzą między nie a czasownik. Tego polski nie zna.

Element	Znaczenie	Przykłady
an-	do czegoś, na coś; początek	ankommen, anrufen, anfangen, anziehen, anmachen
Polski „przy-jechać” trzyma przedrostek przy czasowniku zawsze; niemiecki ankommen w zdaniu głównym się rozpada: Der Zug kommt um acht an. W zdaniu podrzędnym czasownik zostaje w całości i stoi na końcu: …, wann der Zug ankommt. W Partizip II ge- wchodzi do środka: angekommen; zu też: anzurufen. Akcent zawsze pada na przedrostek.
mit-	razem, ze sobą	mitkommen, mitnehmen, mitbringen, mitmachen, mitsingen
Tam, gdzie polski mówi „ze mną”, „z nami” albo „ze sobą”, niemiecki dokleja do czasownika mit-: Kommst du mit? „Idziesz z nami?” Ich nehme den Schirm mit. „Biorę ze sobą parasol.”
auf-	w górę; otwarte; do końca	aufstehen, aufmachen, aufräumen, aufhören, aufschreiben
Najczęściej znaczy „w górę” (aufstehen „wstać”) albo „otworzyć” (aufmachen); przeciwieństwem jest wtedy zu-: aufmachen / zumachen. W aufräumen i aufessen oznacza dokończenie, jak polskie „po-sprzątać”, „z-jeść”: tu niemiecki przedrostek robi to, co w polskim robi aspekt dokonany.
ab-	od-, z-, precz; w dół	abholen, abfahren, absagen, abnehmen, abschließen
Często odpowiada polskiemu „od-”: abholen„odebrać”abfahren„odjechać”absagen„odwołać” Niektóre trzeba zapamiętać osobno: abnehmen to i „schudnąć”, i „odebrać telefon”, abschließen to i „zamknąć na klucz”, i „ukończyć (szkołę)”. Ale różnica w szyku zostaje: Ich hole dich ab. – „Odbiorę cię.”
aus-	wy-, na zewnątrz; wyłączone; do końca	aussteigen, ausgehen, aussuchen, ausmachen, ausziehen
To bardzo często polskie „wy-”: aussteigen„wysiąść”ausmachen„wyłączyć”ausziehen„wyprowadzić się; rozebrać się”. Ucz się par: einsteigen / aussteigen „wsiąść / wysiąść”, anziehen / ausziehen „ubrać / zdjąć”. Przeprowadzka to umziehen.
ein-	w-, za-; do środka	einladen, einsteigen, einkaufen, einschlafen, einziehen
Przyimek to in, przedrostek – ein-: in den Bus, ale einsteigen „wsiąść”. einladento „zaprosić”einschlafen– „zasnąć”: chwila wejścia w sen, nie sam sen. einkaufen to „robić zakupy” jednym słowem.

Przyrostki tworzące rzeczowniki

Mówią, czym jest słowo, i prawie zawsze, jakiego jest rodzaju.

Element	Znaczenie	Przykłady
-er	osoba albo urządzenie, które coś robi (jak polskie „-arz”, „-ciel”, „-acz”)	Lehrer, Fahrer, Spieler, Bäcker, Drucker
Działa jak polskie „-arz” czy „-acz”: fahren → der Fahrer „kierowca”, spielen → der Spieler „zawodnik, gracz”. Jest rodzaju męskiego, a liczba mnoga nie zmienia końcówki: der Lehrer, die Lehrer. Maszyny też: der Drucker „drukarka” – rodzaj męski, choć po polsku żeński. Dla kobiety dodaje się -in.
-in	forma żeńska (jak polskie „-ka”)	Lehrerin, Ärztin, Freundin, Kollegin, Köchin
To polskie „-ka” z „nauczycielka”, „sprzedawczyni”, tyle że po niemiecku używa się go prawie zawsze: Sie ist Lehrerin. Liczba mnoga podwaja n: die Lehrerinnen. Niektóre słowa dostają Umlaut: der Arzt → die Ärztin. Po sein zawód stoi bez rodzajnika – i w mianowniku (Nominativ), a nie w narzędniku jak po polsku: Sie ist Ärztin, „jest lekarką”.
-ung	rzeczownik od czasownika: czynność albo jej wynik (jak polskie „-anie”, „-enie”)	Einladung, Rechnung, Lieferung, Wohnung, Bestellung
Odpowiada polskim rzeczownikom na „-anie” i „-enie”: einladen → die Einladung „zaproszenie”, bestellen → die Bestellung „zamówienie”, liefern → die Lieferung „dostawa”. Uwaga na rodzaj: polskie słowa są nijakie, a każde niemieckie na -ung jest żeńskie. Liczba mnoga zawsze -ungen.
-chen	zdrobnienie (jak polskie „-ek”, „-ka”)	Brötchen, Kätzchen, Mädchen, Päckchen, Häuschen
Zdrabnia jak polskie „-ek” czy „-ka”, ale robi jeszcze jedno: zawsze daje rodzaj nijaki, niezależnie od słowa podstawowego. die Katze → das Kätzchen „kotek”, i dlatego das Mädchen „dziewczyna” jest nijakie. Rdzeń często dostaje Umlaut: das Brot → das Brötchen „bułka”. Liczba mnoga się nie zmienia: die Brötchen.
-heit	rzeczownik od przymiotnika: cecha (jak polskie „-ość”, „-stwo”)	Freiheit, Krankheit, Sicherheit, Wahrheit, Schönheit
Jak polskie „-ość”: krank → die Krankheit „choroba”, frei → die Freiheit „wolność”, sicher → die Sicherheit „bezpieczeństwo”. Jest żeński, jak -ung i -keit – te trzy końcówki rozstrzygają rodzaj tysięcy rzeczowników, a polskie „-ość” jest zresztą też żeńskie. Liczba mnoga -heiten.
-keit	to samo co -heit, po niektórych końcówkach	Pünktlichkeit, Möglichkeit, Fähigkeit, Dankbarkeit, Einsamkeit
Też żeński. Która końcówka przyjdzie, zwykle widać: po przymiotnikach na -ig, -lich, -bar i -sam stoi -keit: die Möglichkeit„możliwość”die Pünktlichkeit„punktualność” Kilka prostych przymiotników dostaje -igkeit: genau → die Genauigkeit „dokładność”.
-schaft	relacja, stan albo grupa (jak polskie „-stwo”, „-ość”)	Freundschaft, Mannschaft, Nachbarschaft, Mitgliedschaft, Wissenschaft
Żeński. Nazywa relację (die Freundschaft„przyjaźń”die Nachbarschaft„sąsiedztwo”) albo grupę: die Mannschaft„drużyna”die Gesellschaft„społeczeństwo” Polskie „-stwo” często trafia tu, a nie w -heit.
-ei	miejsce, gdzie uprawia się rzemiosło (jak polskie „-arnia”)	Bäckerei, Metzgerei, Brauerei, Käserei, Druckerei
To polskie „-arnia”: der Bäcker „piekarz” → die Bäckerei „piekarnia”, der Metzger „rzeźnik” → die Metzgerei „sklep mięsny”. Dokleja się do osoby, nie do czasownika. Zawsze żeński, z akcentem na ostatniej sylabie.
-tion / -ität	rzeczowniki obcego pochodzenia: polskie słowa na „-cja” i „-ość” albo „-tet”	Situation, Information, Qualität, Universität, Realität
Większość polskich słów na „-cja” istnieje też po niemiecku na -tion: die Information„informacja”die Situation„sytuacja”; -ität odpowiada „-tet” albo „-ość”: die Universität„uniwersytet”die Qualität„jakość” Zmieniają się trzy rzeczy: wszystkie są żeńskie, akcent pada na ostatnią sylabę, a -tion czyta się „-cjon”. Pisownia -ität: przez ä.

Przyrostki tworzące przymiotniki

Coś, co coś ma, do czegoś należy albo da się zrobić.

Element	Znaczenie	Przykłady
-ig	mający coś, pełen czegoś (jak polskie „-ny”, „-isty”)	sonnig, windig, salzig, lustig, schmutzig
Najbliższe polskiemu „-ny” i „-isty”: sonnig„słoneczny”windig„wietrzny”salzig„słony” Na końcu słowa g w standardowym niemieckim brzmi jak ch w ich; na południu częściej usłyszysz k.
-lich	podobny do czegoś, w jego sposobie; co dzień, co tydzień, co rok	freundlich, täglich, ehrlich, gefährlich, herzlich
freundlich „uprzejmy, życzliwy”, täglich „codzienny, codziennie”. Nie jest to końcówka przysłówka: niemiecki nie ma polskiego „-ie” czy „-o” przysłówków, ten sam przymiotnik służy też za przysłówek – Sie ist freundlich i Sie grüßt freundlich. Wiele rdzeni dostaje Umlaut: der Tag → täglich.
-isch	należący do czegoś; do kraju albo języka (jak polskie „-ski”)	niemiecki, typisch, praktisch, kindisch, altmodisch
Odpowiada polskiemu „-ski”, i tak jak po polsku przymiotnik pisze się małą literą: polnisch, niemiecki. Ale nazwa języka jako rzeczownik idzie wielką: Sie spricht Polnisch. – „mówi po polsku”. Przy ludziach może być krytyczne: kindlich „dziecięcy”, kindisch „dziecinny, niedojrzały”.
-bar	dający się zrobić (jak polskie „-alny”, „-ny”)	essbar, trinkbar, lesbar, bezahlbar, machbar
Polskie „-alny” z „jadalny” czy „czytelny”, i działa równie regularnie: weź czasownik z dopełnieniem, odrzuć -en, dodaj -bar: essen → essbar „jadalny”, machen → machbar „wykonalny”. Zaprzeczenie przez un-: unlesbar „nieczytelny”.

Przyrostki tworzące czasowniki

Czasowniki z obcych języków i od rzeczowników.

Element	Znaczenie	Przykłady
-ieren	czasowniki od obcych rdzeni (jak polskie „-ować”)	reservieren, reparieren, studieren, funktionieren, diskutieren
To niemieckie „-ować”, i wiele słów rozpoznasz od razu: reservieren „rezerwować”, reparieren „reperować, naprawiać”, kontrollieren„kontrolować”telefonieren„telefonować” Dwie zasady: akcent zawsze na -ie-, a Partizip II bez ge-: reserviert, repariert.

Przyrostki tworzące przysłówki

Większość niemieckich przysłówków nie ma żadnej końcówki. To są wyjątki.

Element	Znaczenie	Przykłady
-s	w tym czasie, z przyzwyczajenia (jak polskie „w poniedziałki”, „wieczorami”)	abends, morgens, nachts, montags, sonntags
Tam, gdzie polski mówi „wieczorami” albo „w poniedziałki”, niemiecki dokleja -s: der Abend → abends, der Montag → montags. Choć pochodzi od rzeczownika, pisze się małą literą: montags, ale am Montag. Także die Nacht, choć żeńska, daje nachts.

Łącznik w złożeniach

Rodzaj złożenia nadaje ostatnia część; litera w środku uczy się razem ze słowem.

Element	Znaczenie	Przykłady
-s-	łącznik s między dwoma rzeczownikami	Wohnungsschlüssel, Arbeitsplatz, Geburtstag, Zeitungsartikel, Liebesbrief
Polski mówi „klucz do mieszkania” albo „kawa mrożona”: rzeczownik plus przyimek albo przymiotnik. Niemiecki skleja oba rzeczowniki w jedno słowo, a to, co określa, stoi z przodu: der Wohnungsschlüssel, der Eiskaffee. Czasem w środku stoi s – po -ung, -heit, -keit, -schaft, -tion i -ität zawsze. Rodzaj nadaje ostatnia część: die Wohnung + der Schlüssel = der Wohnungsschlüssel.