Wymowa niemiecka: pary minimalne do słuchania (24)

Ta lista jest krótsza niż zwykle, bo trzyma się jednej reguły: są na niej tylko te różnice, których nie ma w polskim. Różnicę, którą robi już twój własny język, słyszysz bez wysiłku; ćwiczyć warto te, których on nie robi – na przykład długość samogłoski (Miete – Mitte) albo ü i ö, których polski nie zna.

Dlatego każda z grup (jest ich 7) mówi najpierw, co zamiast tego robi osoba mówiąca po polsku. To jest właściwa informacja; słowa pod spodem są dowodem. Nie ma tu alfabetu fonetycznego: kto zna te znaki, nie potrzebuje tej strony, a kto ich nie zna, temu nic nie powiedzą.

Co się tu dzieje: Polski nie ma samogłosek, przy których język stoi z przodu jak przy i albo e, a usta są jednocześnie mocno zaokrąglone. Ucho podstawia więc najbliższe polskie dźwięki: ü zamienia się w i albo w u, a ö w e albo w o. Z Tür robi się wtedy „tir” albo Tour, a schön zbliża się do schon. Sposób jest prosty: powiedz długie i, zostaw język dokładnie tam, gdzie jest, i zaokrąglij usta jak do u – to jest [yː]. Tak samo z e: język jak do e, usta jak do o, i wychodzi [øː]. Jeśli język cofnie się, kiedy usta się zaokrąglają, znowu masz u albo o. Druga pułapka jest w pisowni: niemieckie w to polskie w (Wasser, wer), ale v w większości słów czyta się jak f (Vater, viel, vergessen). Dlatego vier i für zaczynają się tym samym dźwiękiem.

Co się tu dzieje: W polszczyźnie samogłoska ma zawsze mniej więcej tę samą długość i długość nigdy nie zmienia znaczenia. W niemieckim prawie każda samogłoska ma wersję krótką i długą, a sama długość potrafi rozróżnić dwa słowa: [ʃtat] to miasto, [ʃtaːt] – państwo. Długą samogłoskę trzeba naprawdę wytrzymać, mniej więcej dwa razy dłużej niż polską. Przy e, i oraz o zmienia się też barwa: krótkie są otwarte i luźne, długie – zamknięte i napięte. Krótkie i w Mitte brzmi trochę jak polskie y, długie i w Miete to czyste, długie i. Pisownia pomaga: podwójna spółgłoska po samogłosce (Bett, offen) oznacza krótką samogłoskę, a podwójna samogłoska, ie albo nieme h (Staat, Miete, Höhle) – długą. Uwaga na ie: to nie polskie „je”, tylko jedno długie i – Miete to [ˈmiːtə], a nie „mjete”. Za to zbitki spółgłosek, na których potykają się inni, są dla ciebie łatwe, bo polski ma ich więcej niż niemiecki. Pamiętaj tylko, że st i sp na początku słowa albo rdzenia czyta się „szt” i „szp”: Stadt brzmi jak „sztat”, spielen jak „szpilen”.

Co się tu dzieje: Krótkie ä brzmi dokładnie jak krótkie e: Wände i Wende wymawia się tak samo i mniej więcej tak jak polskie e. Długie to już dwie różne samogłoski. Tu polski daje ci połowę za darmo: długie ä [ɛː] to w zasadzie polskie e, tylko wytrzymane dłużej. Kłopot sprawia długie e [eː], którego w polskim nie ma. Polskie ucho słyszy w nim zwykłe e i wymawia Beeren tak samo jak Bären. Długie e jest dużo bardziej zamknięte: język wysoko, prawie jak do i, usta lekko rozciągnięte jak w uśmiechu, i bez przechodzenia w „ej” na końcu. Jest też pułapka dla oka: ä to odmiana e, a nie a – Bären to nie „baren”. Na północy Niemiec wiele osób samo łączy oba dźwięki w jeden; język standardowy je rozróżnia.

Co się tu dzieje: Tu polski daje ci przewagę, której nie mają osoby mówiące po angielsku czy po hiszpańsku: niemieckie [x] po a, o, u i au to dokładnie polskie ch z „dach” czy „ucho”. Nacht, Buch i auch wymawiasz bez wysiłku. Nowy jest drugi dźwięk, [ç], który stoi po i, e, ä, ö, ü, po ei i eu, po l, n i r oraz w końcówce -chen: ich, Milch, Mädchen. W tym miejscu Polacy mówią zwykle twarde ch, ś albo sz – i każda z tych zamian brzmi obco, a sz zmienia słowo: Kirche (kościół) staje się Kirsche (czereśnia). Jak znaleźć [ç]: powiedz „Chiny” albo „chichot” – ch przed i jest tam już zmiękczone. Przesuń je jeszcze bardziej do przodu, aż zabrzmi jak bezdźwięczne, szeptane j z „jak”. Język leży płasko pod podniebieniem, usta są rozciągnięte, nie wysunięte. Przy ś język podnosi się wyżej, a przy sz usta się zaokrąglają i wysuwają do przodu. Niemieckie sch jest bliskie polskiemu sz, tylko z mocniej zaokrąglonymi ustami.

Co się tu dzieje: Polskie r to drgający czubek języka. W niemieckim jest zrozumiałe, ale od razu słychać w nim akcent. Na początku sylaby, w rot czy Reise, niemieckie r [ʁ] powstaje z tyłu, przy języczku: weź polskie ch z „dach”, dodaj głos i zmiękcz je – wychodzi coś jak delikatne płukanie gardła. Na końcu słowa -er nie jest w ogóle spółgłoską, tylko krótkim, otwartym dźwiękiem zbliżonym do a [ɐ]: bitter brzmi mniej więcej jak „bita”. Polak czyta każde r i wymawia je wyraźnie, więc bitter dostaje polskie, drżące r. Drugą stroną pary jest końcowe -e [ə]. Polski nie ma tej słabej, neutralnej samogłoski i mówi pełne e, przez co bitte brzmi zbyt twardo. Niemieckie [ə] wychodzi samo, gdy rozluźnisz usta i nie akcentujesz sylaby; w końcówce -en często znika zupełnie: machen [ˈmaxn̩]. Pomaga tu akcent. Po polsku akcentujesz przedostatnią sylabę, po niemiecku zwykle pierwszą sylabę rdzenia: arbeiten ma akcent na „ar”, a nie na „bei”. Końcówki -e, -er i -en nigdy nie są akcentowane i dlatego są takie słabe. I jeszcze jedno: podwójne tt w bitte nie oznacza długiej spółgłoski jak w polskim „lekki” czy „wanna”, tylko krótką samogłoskę przed nią.

Co się tu dzieje: Tu polski bardzo ci pomaga, jeśli nie dasz się zwieść pisowni. Ubezdźwięcznienie na końcu słowa znasz z własnego języka: „chleb” brzmi jak „chlep”, „róg” jak „ruk”. Niemiecki robi to samo: Rad i Rat brzmią identycznie, Tag kończy się na [k], a lieb na [p]. Pułapka tkwi w literach. Niemieckie s przed samogłoską to polskie z: Sonne brzmi jak „zone”, reisen jak „rajzen”. ß i ss to zawsze polskie s: reißen brzmi jak „rajsen”. Kto czyta s po polsku, jako s, zlewa reisen z reißen. Niemieckie z to z kolei polskie c: Zeit czyta się „cajt”, zehn – „ceen”, Zug – „cuk”. Przeczytane jako polskie z, te słowa stają się niezrozumiałe. Pary w tej grupie odpowiadają wymowie standardowej północnych i środkowych Niemiec; na dużej części południa, w Austrii i w Szwajcarii to s bywa bezdźwięczne także przed samogłoską.

Co się tu dzieje: W płynnej polskiej mowie wyrazy łączą się ze sobą: „brat Ani” czy „w Anglii” płyną bez przerwy. Niemiecki nie dokleja słowa ani rdzenia zaczynającego się od samogłoski do tego, co stoi przed nim: na moment zamyka krtań i otwiera ją znowu. To zwarcie krtaniowe [ʔ], lekkie stuknięcie, które słychać, gdy mówisz z obawą „o-o”. Bez niego vereisen zamienia się w verreisen. Druga sprawa to h. Polskie h brzmi tak samo jak ch, z tarciem w gardle. Niemieckie h na początku słowa to sam oddech, bez tarcia, jak przy chuchaniu na zimne ręce: Haus, heiß. Z polskim h wychodzi mocne, chrapliwe „chaus” – zrozumiałe, ale bardzo słyszalne. Za to h po samogłosce w ogóle się nie wymawia, tylko pokazuje, że samogłoska jest długa: sehen, Uhr, Bahn. Kto czyta każdą literę po polsku, wymawia je i tam. W tych parach czeka też pułapka czytania: ei to nie „ej”, tylko „aj” – Eis brzmi jak „ajs”; eu i äu to „oj” (heute, Häuser), a ie to długie i.