Duitse uitspraak: minimale paren om te beluisteren (24)

Deze lijst is korter dan gebruikelijk, omdat ze één regel volgt: er staan alleen de verschillen op die het Nederlands niet maakt. Een verschil dat je eigen taal al maakt, hoor je zonder moeite; oefenen moet je de verschillen die ze niet maakt – bijvoorbeeld de ch van ich tegenover die van ach, of de g van gut, die geen Nederlandse g is.

Daarom zegt elk van de groepen (7) eerst wat iemand die Nederlands spreekt in plaats daarvan doet. Dat is de eigenlijke informatie; de woorden eronder zijn het bewijs. Een fonetisch schrift staat hier niet: wie de tekens kent, heeft deze pagina niet nodig, en wie ze niet kent, zeggen ze niets.

Wat er gebeurt: De klanken zelf ken je al: de Duitse ü is je “uu” uit “muur”, de lange ö je “eu” uit “keuken”. Het probleem zit in de letters eromheen. De Duitse u is geen Nederlandse “u”, maar een “oe”: Mutter klinkt als “moetter”, gut als “goet”. Wie Mutter op zijn Nederlands leest, met de “u” van “put”, zegt bijna Mütter — en praat over twee moeders. Hetzelfde met eu: in het Duits is dat geen “eu”, maar een “oi” zoals in “hoi”. heute is “hoite”, Freund is “froint”. De echte “eu”-klank schrijft het Duits als ö: schön, hören. Let ook op de lengte: de Nederlandse “uu” is kort, behalve voor een r; de Duitse lange ü in Tür of für houd je echt aan. En de v is in de meeste Duitse woorden een f (Vater, viel, vergessen), zodat vier en für met dezelfde klank beginnen.

Wat er gebeurt: Hier helpt het Nederlands je echt: ook bij jou verandert de lengte van een klinker de betekenis (“man” en “maan”), en de Duitse spelling werkt grotendeels zoals de jouwe. Een dubbele klinker is lang (Staat, Beet, Boot — net als “staat”, “beet”, “boot”), een dubbele medeklinker maakt de klinker ervoor kort (Bett, offen). Het Duits heeft daarnaast nog een stomme h na de klinker om lengte aan te geven (Höhle, Uhr) en een ie die echt lang is: Miete houd je aan, niet kort zoals “niet”. Twee dingen moet je afleren. Ten eerste maken veel Nederlanders van een lange ee en oo een tweeklank: “been” klinkt dan bijna als “bein”. De Duitse lange e en o blijven zuiver en strak, van begin tot eind dezelfde klank. Ten tweede zijn veel Duitse klinkers in een gesloten lettergreep toch lang, waar jouw spelling een dubbele klinker zou schrijven: Tag, gut, Weg. En st en sp aan het begin van een woord of stam zijn “sjt” en “sjp”: Stadt klinkt als “sjtat”, spielen als “sjpielen”.

Wat er gebeurt: Een korte ä klinkt precies als een korte e: Wände en Wende klinken hetzelfde, ongeveer als de e in “bed”. De lange vormen zijn twee verschillende klinkers. De lange e [eː] van Beeren is je “ee” uit “beer”, maar zonder dat hij naar een “ei” wegglijdt. De lange ä [ɛː] kent het Nederlands alleen uit leenwoorden: de klinker van “crème” of “serre”, een open e die je aanhoudt. Wie Bären met een gewone “ee” zegt, praat over bessen in plaats van over beren. Let ook op het oog: ä is een soort e, geen a — Bären is niet “baren”. In Noord-Duitsland laten veel mensen de twee klanken zelf samenvallen; de standaardtaal houdt ze uit elkaar.

Wat er gebeurt: Na a, o, u en au is de Duitse [x] je eigen ch uit “lachen” of “nacht” — alleen zachter dan de schurende g en ch van veel Nederlanders boven de rivieren; in Vlaanderen en het zuiden zit je er al dichtbij. Nacht, Buch en auch kosten je dus geen moeite. Nieuw is de tweede klank, [ç], na i, e, ä, ö, ü, na ei en eu, na l, n en r en in -chen: ich, Milch, Mädchen. Zo vind je hem: zeg de j van “ja”, maar fluister hem, zonder stem. De tong ligt plat vooraan tegen het gehemelte, de lippen zijn gespreid. Wie hier een Nederlandse ch zegt, wordt verstaan, maar klinkt meteen vreemd. Het grootste gevaar is echter de spelling: sch is in het Duits geen s plus ch zoals in “school”, maar één klank, “sj”, met ronde, naar voren gestulpte lippen. Wie Kirsche leest als “kirs-che”, zegt bijna Kirche en verkoopt kerken in plaats van kersen. En nog iets: de Duitse g is geen keelklank, maar een harde [g] zoals in “goal”. gut begint niet met een Nederlandse g.

Wat er gebeurt: De zwakke e aan het eind van bitte [ə] is je eigen “e” uit “lange” of “bitte” — daar hoef je niets aan te doen. Lastiger is de andere kant van het paar. Aan het begin van een lettergreep, in rot of Reise, is de Duitse r [ʁ] een zachte r achter in de mond; wie een huig-r heeft, zit goed, en een tongpunt-r wordt ook verstaan. Maar de uitgang -er is helemaal geen medeklinker: het is een korte, open klank die dicht bij een a ligt [ɐ]. bitter klinkt ongeveer als “bitta”, Lehrer als “leera”. Een gerolde r, en zeker de Nederlandse “Gooise r”, maakt van -er iets wat een Duitser niet herkent. Dan de uitgang -en. Veel Nederlanders laten de n weg en zeggen “lope” voor “lopen”. Het Duits doet dat niet: in machen [ˈmaxn̩] of haben moet de n hoorbaar zijn, en vaak verdwijnt juist de e ervoor. Zonder n wordt machen een andere vorm, en einen klinkt als eine. De klemtoon helpt: hij ligt zoals in het Nederlands meestal op de eerste lettergreep van de stam, en de uitgangen -e, -er en -en zijn nooit beklemtoond.

Wat er gebeurt: Het einde van een woord is makkelijk: het Duits maakt een medeklinker aan het eind stemloos, precies zoals het Nederlands. Rad en Rat klinken hetzelfde, net als “rad” en “rat”; Tag eindigt op een k, lieb op een p. Het probleem zit in de letters. De Duitse s voor een klinker is een Nederlandse z: Sonne klinkt als “zonne”, en reisen klinkt bijna als het Nederlandse “reizen” — het is zelfs hetzelfde woord. ß en ss zijn altijd een scherpe s: reißen klinkt als “raisen”. Wie in Nederland gewend is de z aan het begin van een woord stemloos te zeggen (“sout” voor “zout”), moet hier opletten: in de standaardtaal van Noord- en Midden-Duitsland is die s stemhebbend. En de Duitse z is geen z, maar “ts”: Zeit klinkt als “tsait”, zehn als “tseen”, Zug als “tsoek”. Wie Zeit met een Nederlandse z leest, zegt iets wat geen Duitser verstaat. In grote delen van Zuid-Duitsland, Oostenrijk en Zwitserland is de s ook voor een klinker stemloos; de paren in deze groep volgen de uitspraak van het noorden en het midden.

Wat er gebeurt: In vlot Nederlands lopen woorden in elkaar over: “heb ik” wordt “hep ik”, “op een” wordt “opeen”. Het Duits plakt een woord of stam die met een klinker begint niet vast aan wat ervoor staat: het sluit even de stembanden en opent ze weer. Dat is de glottisslag [ʔ], een licht tikje dat je ook hoort in het Nederlandse “be-eindigen” of “na-apen”. Zonder dat tikje wordt vereisen verreisen. De h is makkelijk: de Duitse h in Haus en heiß is je eigen h. Maar na een klinker spreek je de h niet uit — hij geeft alleen aan dat de klinker lang is: sehen is “zee-en”, niet “zee-hen”; Uhr, Bahn. Ook hier zit een leesval: ei is in het Duits geen Nederlandse “ei”, maar een opener “ai”, zoals in “taai”. Eis is dus niet “ijs”, al is het hetzelfde woord, maar “ais”. eu en äu zijn “oi” (heute, Häuser), en ie is een lange “ie”.