Đọc thêm nếu thích – không bắt buộc phải học
Tiếng Hàn: một bức chân dung ngắn
Tiếng Hàn từ đâu đến, bảng chữ cái của vua Sejong ra đời thế nào, được nói ở đâu và điều gì thường làm người nói tiếng Việt ngạc nhiên.
- Ngữ hệ
- Ngữ hệ Hàn – chưa chứng minh được quan hệ họ hàng với ngữ hệ nào khác
- Chữ viết
- Hangul, bảng chữ cái gồm 24 chữ cơ bản được gom thành các khối âm tiết
- Được nói ở
- Hàn Quốc và Triều Tiên; cũng ở Trung Quốc, Nhật Bản, Hoa Kỳ và Trung Á
- Số người nói
- Khoảng 80 triệu
- Trật tự từ
- Chủ ngữ – tân ngữ – động từ: động từ đứng cuối câu
- Bảng chữ cái
- Được tạo ra dưới thời vua Sejong năm 1443, công bố năm 1446
- Tên trong tiếng Hàn
- 한국어 ở miền Nam, 조선말 ở miền Bắc
Tiếng Hàn từ đâu đến
Tiếng Hàn lập thành một ngữ hệ riêng, gọi là ngữ hệ Hàn. Họ hàng duy nhất của nó là ngôn ngữ của đảo Jeju, ngoài khơi bờ biển phía nam, mà nhiều nhà ngôn ngữ học ngày nay xem là một ngôn ngữ riêng. Trong một thời gian dài, người ta xếp tiếng Hàn chung với tiếng Thổ Nhĩ Kỳ và tiếng Mông Cổ, và thường so sánh nó với tiếng Nhật, có ngữ pháp rất giống. Chưa có quan hệ họ hàng nào trong số đó được chứng minh.
Giống tiếng Nhật, tiếng Hàn đã vay rất nhiều từ tiếng Trung trong hai nghìn năm tiếp xúc – theo các ước tính thường gặp, hơn một nửa số mục từ của một cuốn từ điển lớn. Những từ Hán-Hàn này sống chung với từ thuần Hàn, giống như tiếng Việt có từ thuần Việt bên cạnh từ Hán-Việt: từ thuần Hàn 나라 và từ Hán-Hàn 국가 đều nghĩa là “đất nước”, và từ thứ hai nghe trang trọng hơn. Nhiều từ Hán-Hàn còn tương ứng khá rõ với từ Hán-Việt: 학생với “học sinh”국가với “quốc gia”
Lịch sử ngắn gọn
Trong những thế kỷ đầu Công nguyên, bán đảo được chia cho ba vương quốc, và vào thế kỷ VII một trong số đó, Silla, đã thống nhất phần lớn bán đảo. Ngôn ngữ của Silla thường được coi là tổ tiên chính của tiếng Hàn hiện nay. Người ta viết bằng chữ Hán, và khi cần viết tiếng Hàn thì chuyển dụng chữ Hán, có chữ dùng theo nghĩa, có chữ dùng theo âm.
Vương quốc kế tiếp, Goryeo, đã cho đất nước cái tên trong các ngôn ngữ châu Âu: “Korea” bắt nguồn từ đó. Dưới triều đại Joseon, trị vì từ năm 1392 đến đầu thế kỷ XX, vua Sejong cho tạo ra bảng chữ cái tiếng Hàn. Dù vậy, giới tinh hoa có học vẫn tiếp tục viết bằng Hán văn cổ trong nhiều thế kỷ, trong khi Hangul dùng cho thư từ, tiểu thuyết bình dân và những người chưa bao giờ có dịp học hàng nghìn chữ Hán.
Mãi đến cuối thế kỷ XIX, Hangul mới trở thành chữ viết của các văn bản chính thức. Dưới ách đô hộ của Nhật, từ 1910 đến 1945, việc dùng tiếng Hàn bị đẩy lùi dần, và những năm cuối gần như biến mất khỏi nhà trường. Từ khi đất nước bị chia cắt, hai nhà nước đã phát triển các chuẩn riêng: chuẩn miền Nam dựa trên tiếng nói của Seoul, chuẩn miền Bắc dựa trên tiếng nói của Bình Nhưỡng.
Dòng thời gian
- trước 1443
Tiếng Hàn được viết bằng chữ Hán (hanja), với những hệ thống như idu để thể hiện ngữ pháp tiếng Hàn.
- 1443
Vua Sejong Đại đế cùng các học giả của ông tạo ra một bảng chữ cái mới cho tiếng Hàn.
- 1446
Bảng chữ cái được công bố với tên “Hunminjeongeum”, “những âm đúng để dạy cho dân”.
- 1894
Một cuộc cải cách cho phép soạn các văn bản chính thức bằng Hangul.
- 1933
Hội Ngôn ngữ Hàn công bố một bộ quy tắc chính tả thống nhất cho Hangul.
- 1940
Một bản gốc của “Hunminjeongeum Haerye”, cuốn giải thích cách các chữ cái được thiết kế, được tìm thấy ở Andong.
- 1997
“Hunminjeongeum Haerye” được đưa vào danh sách Ký ức Thế giới của UNESCO.
Ngày nay được nói ở đâu
Tiếng Hàn là ngôn ngữ của cả hai miền Triều Tiên, và người miền Bắc với người miền Nam nhìn chung hiểu nhau không khó. Khác biệt nằm ở từ vựng và chính tả. Miền Nam vay tiếng Anh khá thoải mái; miền Bắc đã thay nhiều từ nước ngoài bằng từ do mình tạo ra. Và miền Bắc viết một số từ với r hoặc n ở đầu mà miền Nam bỏ đi: “lao động” là 노동 ở Seoul và 로동 ở Bình Nhưỡng.
Có những cộng đồng người Hàn lớn ở đông bắc Trung Quốc, ở Nhật Bản, ở Hoa Kỳ và ở Trung Á, nơi người Hàn ở Viễn Đông của Nga bị cưỡng bức di dời năm 1937. Ngay trong Hàn Quốc, các phương ngữ vẫn nghe rất rõ: vùng đông nam, quanh Busan và Daegu, có giọng lên xuống mà cả nước nhận ra ngay, còn tiếng nói đảo Jeju khác đến mức ở đất liền người ta thường không hiểu.
Trên bản đồ
- Ngôn ngữ chính thức hoặc ngôn ngữ của đa số
Ngôn ngữ chính thức hoặc ngôn ngữ của đa số
- Hàn Quốc
- Triều Tiên
Hangul, và vua Sejong đã làm ra nó thế nào
Trước Hangul, viết nghĩa là dùng chữ Hán, và học đủ chữ mất nhiều năm mà người dân thường không có. Vua Sejong quyết tâm thay đổi điều đó. Bảng chữ cái mới hoàn thành năm 1443 và được công bố năm 1446, trong một văn bản có tên nghĩa là “những âm đúng để dạy cho dân”. Hàn Quốc kỷ niệm Ngày Hangul vào 9 tháng 10.
Thiết kế của nó thông minh hiếm thấy. Các phụ âm cơ bản vẽ lại những cơ quan tạo ra chúng: ㄱ cho thấy phần sau lưỡi nâng lên chạm ngạc, ㄴ là đầu lưỡi chạm phía sau răng, ㅁ là cái miệng khép, ㅅ là một chiếc răng và ㅇ là cổ họng mở. Một âm có quan hệ gần được thêm một nét, và như vậy ㄱ, âm g hoặc k, trở thành ㅋ, âm k kèm một luồng hơi. Các nguyên âm được xây từ ba yếu tố: một chấm cho trời, một nét ngang phẳng cho đất và một nét thẳng đứng cho con người.
Các chữ cái không viết thành hàng ngang mà xếp chồng thành những khối vuông, mỗi khối một âm tiết: 한 là h, a và n, còn 한글, tên của chữ viết, là hai khối. Vì vậy nhìn xa, một văn bản tiếng Hàn trông như làm bằng chữ Hán, nhìn gần thì đọc được từng chữ cái. Mười bốn phụ âm và mười nguyên âm tạo thành bộ cơ bản; một buổi chiều là đủ để học đọc chúng.
Tiếng Hàn tách các từ bằng dấu cách, giống tiếng Việt, và dùng cùng dấu chấm và dấu hỏi như tiếng Việt. Ở miền Nam vẫn còn thấy chữ Hán – trong tên người, trong một số tít báo và trong sách cũ –, nhưng tiếng Hàn hằng ngày được viết hoàn toàn bằng Hangul.
Những từ đã cho đi và những từ đã vay về
Các ngôn ngữ châu Âu mới chỉ gần đây mới bắt đầu vay từ tiếng Hàn, chủ yếu qua ẩm thực và văn hóa đại chúng: 김치kimchi비빔밥bibimbap불고기bulgogi Hallyu, “làn sóng Hàn Quốc”, là tên gọi sự lan tỏa của âm nhạc, phim điện ảnh và phim truyền hình Hàn Quốc ra khắp thế giới.
Tiếng Hàn đã vay nhiều hơn là cho. Ngoài lớp từ gốc Hán cũ, tiếng Hàn hiện đại đầy tiếng Anh: 컴퓨터là máy tính버스là xe buýt커피là cà phê Một số từ vay đã biến đổi trên đường đi: một căn hộ là 아파트, từ tiếng Anh “apartment”, và điện thoại di động là 핸드폰, từ “hand phone”, một từ mà người nói tiếng Anh không ai dùng.
Điều làm người nói tiếng Việt ngạc nhiên
Động từ đứng cuối câu, và những vĩ tố nhỏ sau mỗi danh từ cho biết nó làm gì trong câu: 저는 학생이에요, “tôi là học sinh”, theo từng chữ là “tôi, về phần tôi, học sinh là”. Không có mạo từ và không có giống, danh từ hầu như không đánh dấu số nhiều, và điều đã rõ từ tình huống – thường là “tôi” hay “bạn” – thì được bỏ đi, như trong tiếng Việt, chỉ có điều bỏ thường xuyên hơn.
Sự tôn trọng nằm ngay trong ngữ pháp. Mỗi câu được nói ở một mức độ lịch sự, chọn theo ai nói với ai, và vĩ tố thay đổi theo đó: điều mà tiếng Việt thể hiện bằng cách chọn đại từ và các từ “ạ”, “dạ” thì tiếng Hàn thể hiện ngay trong động từ. Tuổi tác có vai trò, và vì thế người Hàn hỏi tuổi nhau không lâu sau khi quen. Có hai hệ thống số, một thuần Hàn và một gốc Hán, và dùng hệ nào tùy vào thứ được đếm: giờ dùng số thuần Hàn còn phút dùng số gốc Hán.
Về âm thanh có hai điều bất ngờ. Tiếng Hàn có ba loại phụ âm – nhẹ, bật hơi và căng – nên 불 lửa, 풀 cỏ và 뿔 sừng là ba từ khác nhau. Và các chữ cái đổi âm khi gặp nhau: 국물, nước dùng, đọc là gungmul.
Bạn có biết không?
Những mẩu thông tin ngắn đáng ngạc nhiên. Từng mẩu một cũng xuất hiện ở cuối một lượt luyện tập – được thu gọn lại, để không bao giờ làm vướng bạn.
- Một số chữ Hangul vẽ hình khẩu hình: ㄱ (g) cho thấy lưỡi chạm phía sau trong miệng, ㅁ (m) là đôi môi khép lại.
- Các chữ cái được gom thành khối âm tiết: 한 (han) là ㅎ + ㅏ + ㄴ.
- Hàn Quốc kỷ niệm Ngày Hangul vào 9 tháng 10; Triều Tiên kỷ niệm ngày chữ viết của mình vào 15 tháng 1.
- Vua Sejong, người tạo ra Hangul, có mặt trên tờ 10 000 won của Hàn Quốc.
- Vĩ tố động từ tiếng Hàn thay đổi theo người nghe: 고마워 (gomawo) giữa bạn bè, 감사합니다 (gamsahamnida) với người mình nói chuyện trang trọng.
- Động từ đứng cuối câu tiếng Hàn: 저는 밥을 먹어요 – theo từng chữ là “tôi cơm ăn”.
- Tiếng Hàn có hai hệ thống số đếm: hệ thuần Hàn 하나, 둘, 셋 và hệ Hán-Hàn 일, 이, 삼. Giờ dùng hệ này còn phút dùng hệ kia.
- Phần lớn từ vựng tiếng Hàn gốc Hán, giống như tiếng Việt có rất nhiều từ Hán-Việt.
- Tiếng Hàn có những từ trông như tiếng Anh nhưng là của riêng nó: điện thoại di động là 핸드폰 (haendeupon, “hand phone”).
- 화이팅 (hwaiting, từ tiếng Anh “fighting”) là câu người ta hô để cổ vũ ai đó.
- Từ tháng 6 năm 2023, Hàn Quốc chính thức dùng cách tính tuổi quốc tế; cách tính truyền thống, trong đó em bé mới sinh đã một tuổi, vẫn còn nghe thấy trong đời sống hằng ngày.
- Năm 2021, Oxford English Dictionary đã thêm một loạt từ tiếng Hàn, trong đó có hallyu (làn sóng Hàn Quốc) và mukbang.
- 김치 (kimchi) và 태권도 (taekwondo) là những từ tiếng Hàn được biết đến khắp thế giới.
- Kim, Lee và Park là những họ phổ biến nhất của người Hàn, và họ đứng trước tên.
- Tiếng Hàn không có mạo từ và không có giống ngữ pháp, tính từ cũng không biến đổi theo danh từ.
- Triều Tiên và Hàn Quốc viết một số từ khác nhau. Họ Lee được viết là 이 ở miền Nam và 리 ở miền Bắc.
- Ngôn ngữ của đảo Jeju khác biệt đến mức UNESCO ghi nhận nó là một ngôn ngữ riêng đang bị đe dọa nghiêm trọng.
- Tiếng Hàn thường được xem là một ngữ hệ riêng; quan hệ của nó với các ngôn ngữ khác vẫn còn đang được tranh luận.
- Hangul có 24 chữ cái cơ bản: 14 phụ âm và 10 nguyên âm. Những người tạo ra nó viết rằng một người tỉnh táo có thể thành thạo nó trước khi hết một buổi sáng.
- Người Hàn thường tránh nói “bạn” và dùng chức danh hoặc tên: 선생님 (seonsaengnim) cho một giáo viên.
- Những tiểu từ nhỏ đứng sau từ cho thấy chức năng của nó, ở chỗ mà tiếng Việt dùng từ đứng trước hoặc trật tự từ: 는 đánh dấu chủ đề, 를 đánh dấu tân ngữ.