Słowotwórstwo w angielskim: przedrostki i przyrostki

Słownictwo rośnie na dwa sposoby. Pierwszy to uczenie się nowych słów – ten wolniejszy. Drugi to elementy z tej strony (jest ich 23): kto zna jedno słowo i kilka z nich, od razu ma całą rodzinę słów. Polski działa podobnie – tylko elementy są inne.

Przyrostki są ważniejsze niż przedrostki, a rzadko czyta się dlaczego: przyrostek mówi, jaka to część mowy. Dzięki temu możesz ustalić miejsce nieznanego słowa w zdaniu, zanim poznasz jego znaczenie.

Te, które odwracają: przedrostki i jeden przyrostek

Kilka przedrostków do jednego zadania — i żadna reguła, która powie, kiedy który.

Element	Znaczenie	Przykłady
un-	nie-	unhappy, unfair, unusual, unable, unknown
Najczęstsze przeczenie i pierwsze, które warto zgadywać, gdy nie ma pewności. Działa jak polskie „nie-”: unhappynieszczęśliwyunknownnieznanyunableniezdolny
in-	nie- (zwykle przed rdzeniami łacińskimi)	incorrect, invisible, informal, incomplete
Przed l, m, p i r zmienia postać: illegal, immature, impossible, irregular. To nie wyjątek, tylko wygoda wymowy — a polski zna te słowa z łaciny: „nielegalny”, ale „irracjonalny”.
dis-	odwrotność czynności; nie-, roz-	disagree, dislike, disappear, dishonest
Czasem jak polskie „nie-”: dishonestnieuczciwydisagreenie zgadzać się Czasem jak „roz-”: disconnect rozłączyć.
-less	bez; bez-, -pozbawiony	homeless, useless, careless, endless
Działa jak polskie „bez-”, tylko stoi na końcu: homelessbezdomnycarelessnieostrożnyuselessbezużyteczny

Przedrostki, które coś dodają

Jeszcze raz, za dużo, samo z siebie.

Element	Znaczenie	Przykłady
re-	ponownie, jeszcze raz; prze-	rewrite, rebuild, reopen, replace
Do re- nie dodawaj again: w rewrite „jeszcze raz” już jest. Tak samo w return back i repeat again jedno słowo jest zbędne.
over-	za dużo, nad-, prze-	overcook, overpay, oversleep, overestimate
self-	samo-, siebie	self-service, self-employed, self-taught, self-catering, self-confidence
Inaczej niż przy większości przedrostków łącznik zostaje, nawet w bardzo częstych słowach: self-service, self-employed. Bez łącznika tylko tam, gdzie self całkiem zrósł się ze słowem: selfish, selfless.

Przyrostki tworzące rzeczowniki

Rozpoznaj rzeczownik, zanim poznasz jego znaczenie.

Element	Znaczenie	Przykłady
-tion	rzeczownik od czasownika; -cja	information, decision, production, connection
To prawie zawsze polskie „-cja”: informationinformacjasituationsytuacjastationstacja Jeden z niewielu wzorów, które można przenosić jeden do jednego. Wymawia się „-szn”, nie „-cjon”.
-ment	rzeczownik od czasownika (wynik)	agreement, payment, movement, improvement
-ness	rzeczownik od przymiotnika (cecha); -ość	darkness, happiness, illness, kindness
Działa jak polskie „-ość”: darknessciemnośćkindnessżyczliwośćhappinessszczęście Przed nim -y zmienia się w i: happy → happiness.
-ity	rzeczownik od przymiotnika (stan); -ość	ability, possibility, quality, safety
-er	osoba albo rzecz, która coś robi; -arz, -acz, -ek	teacher, writer, printer, employer
Działa jak polskie „-arz”, „-acz”: bakerpiekarzplayergracz Ta sama idea jest też pisana przez -or — zob. niżej. Którą formę wybrać, nie da się zgadnąć.
-ing	czynność jako rzeczownik; -anie, -enie	building, meeting, training, reading
Polski robi z czasownika rzeczownik końcówką „-anie”: „czytanie to dobry nawyk”. Angielski robi to samo przez -ing: Reading is a good habit.
-or	to samo co -er, inna pisownia	actor, editor, auditor, supervisor, conductor
Pewnej reguły nie ma, jest skłonność: -or siedzi na rdzeniach łacińskich, zwłaszcza po -ate, -ct i -it — educator, actor, editor, auditor. Polski często ma tu „-or”: aktor, redaktor, audytor. W razie wątpliwości -er: jest częstsze.
-ery / -ry	miejsce, gdzie coś się robi — albo dziedzina; -arnia	bakery, brewery, foundry, chemistry, forestry
Dwa znaczenia w jednej końcówce: miejsce (bakery piekarnia, brewery browar) albo cała dziedzina (chemistry chemia). Które to znaczenie, mówi rdzeń, nie przyrostek.

Przyrostki tworzące przymiotniki

Pełen czegoś, związany z czymś, taki, który da się zrobić.

Element	Znaczenie	Przykłady
-ful	pełen czegoś	useful, careful, helpful, powerful
Zawsze z jednym l, nigdy z dwoma — inaczej niż słowo full.
-able	taki, który da się zrobić; -alny, -ny	readable, washable, comfortable, reliable
Jak polskie „-alny”: readableczytelnywashablezmywalnyreliableniezawodny
-ive	mający tę cechę; -ywny	active, creative, expensive, effective
Często polskie „-ywny”: activeaktywnyeffectiveefektywny
-al	związany z czymś; -alny, -owy	national, personal, musical, central
Często polskie „-alny”: national narodowy, personal personalny, osobisty, formal formalny.
-ous	naznaczony czymś, pełen czegoś	dangerous, famous, nervous, generous
Wymawia się „-as”, nie „-ous”: famous„fejmas”nervous„nerwas”
-y	taki, z czymś; -owy, -isty	rainy, noisy, sleepy, salty

Przyrostki tworzące czasowniki

Ze stanu robi się czynność.

Element	Znaczenie	Przykłady
-ise / -ize	zrobić czymś; -izować	organise, modernise, apologise, realise
Po brytyjsku -ise, po amerykańsku -ize. Oba są poprawne; kto wybierze jedno, niech się go trzyma. Polski ma tu często „-izować”: modernizować, organizować.

Przyrostek tworzący przysłówki

Tylko jeden — i najbardziej regularny.