Angielski – krótki portret

Angielski jest językiem germańskim, krewnym niemieckiego, niderlandzkiego i języków skandynawskich. W V wieku plemiona Anglów, Sasów i Jutów przybyły do Brytanii z terenów dzisiejszych północnych Niemiec i Danii, a z ich dialektów powstał staroangielski. Od Anglów pochodzi też nazwa: English i England.

W 1066 roku Normanowie podbili Anglię i na mniej więcej trzy stulecia językiem dworu, sądów i administracji stał się francuski. Stąd do dziś zwierzę na pastwisku ma nazwę germańską, a mięso na talerzu – francuską: cow i beef, pig i pork, sheep i mutton.

W 1476 roku William Caxton uruchomił w Londynie pierwszą angielską drukarnię, a druk zaczął utrwalać pisownię. Potem przyszły wielkie słowniki: Samuela Johnsona w 1755 roku, a w Stanach Zjednoczonych Noaha Webstera w 1828 roku, który ustalił pisownię amerykańską.

Po polsku prawie zawsze wiadomo, jak przeczytać słowo, które się widzi. Po angielsku nie, a przyczyna leży w historii: od XV wieku długie samogłoski angielskie zmieniły brzmienie, a pisownia, utrwalona już przez druk, została prawie taka sama. Dlatego w knife i knee nie słychać już „k”, a w night nie słychać „gh”, choć kiedyś je wymawiano.

Ta sama grupa liter brzmi więc różnie: though, through, tough, cough. Każde nowe słowo uczy się dwa razy – jak się je pisze i jak się je mówi – a sędzią jest słownik.

Najpierw z ekspansją brytyjską, a później z rosnącą rolą Stanów Zjednoczonych angielski rozszedł się po wszystkich kontynentach. Jest językiem urzędowym albo powszechnie używanym w dziesiątkach krajów Afryki, Azji i Karaibów, a wielu ludzi mówi nim jako drugim językiem niż jako pierwszym.

Są dwie główne normy: brytyjska i amerykańska. Różnią się pisownią – colour i color, centre i center – i czasem słowem: mieszkanie to flat albo apartment, winda lift albo elevator, jesień autumn albo fall. Angielski z Irlandii, Szkocji, Australii czy Indii ma własny akcent i własne słowa, i każdy z nich jest tak samo poprawny.

Ponieważ tyle słów książkowych przyszło do angielskiego z łaciny i francuskiego, osoba mówiąca po polsku rozpoznaje wiele długich słów bez nauki: information, possible, university. Trudne bywa to, co krótkie i germańskie: to get, to put, to set.

Polszczyzna przyjęła z angielskiego bardzo wiele: „weekend”, „komputer”, „biznes”, „lider”, „mecz” (od match), „trener”, „klub”. W drugą stronę ruch jest mniejszy, ale istnieje: w angielskim, zwłaszcza amerykańskim, mówi się pierogi i kielbasa.

Rodzajniki. Polski ich nie ma, a angielski stawia a, an albo the przed prawie każdym rzeczownikiem. To zwykle ostatnia rzecz, która „siada”, i nie ma się czego wstydzić.

Szyk. Po polsku „Marek widzi Anię” i „Anię widzi Marek” mówią to samo, bo końcówki pokazują, kto co robi. Angielski nie ma końcówek przypadków, więc o znaczeniu decyduje kolejność: Mark sees Anna to coś innego niż Anna sees Mark.

Czasy. Polski ma jeden czas przeszły i aspekt – „robiłem” i „zrobiłem”. Angielski ma kilka czasów przeszłych, a aspekt nie przekłada się na nie jeden do jednego. Do tego pytania i przeczenia z do, tylko jedno przeczenie w zdaniu (I don’t see anything, nie „nic nie widzę” słowo po słowie) i głoski, których polski nie zna, jak th.

Za to sporo jest łatwiej: rzeczowniki nie mają rodzaju ani przypadków, przymiotniki się nie odmieniają, a czasownik w czasie teraźniejszym zmienia się tylko w trzeciej osobie: I work, she works.

Krótkie ciekawostki. Pojedynczo pojawiają się też na końcu rundy ćwiczeń – zwinięte, żeby nie przeszkadzać.

1. Po 1066 roku angielski przejął wiele słów z francuskiego. Dlatego zwierzę na pastwisku to cow, ale jego mięso na talerzu to beef — tak samo pig i pork.
2. „k” w knight i knee kiedyś się wymawiało. Pisownia została, kiedy zniknęła głoska.
3. Mniej więcej między 1400 a 1700 rokiem długie samogłoski angielskie przesunęły się. bite brzmiało kiedyś mniej więcej jak dzisiejsze beet — pismo nigdy za tą wędrówką nie poszło.
4. Zdanie The quick brown fox jumps over the lazy dog zawiera wszystkie 26 liter alfabetu. Kiedyś sprawdzano nim maszyny do pisania.
5. W angielskim I jest jedynym zaimkiem, który zawsze pisze się wielką literą — także w środku zdania.
6. Kilka angielskich dni tygodnia nosi imiona germańskich bogów: Wednesday to dzień Wodana, Thursday — dzień Thora. Saturday należy natomiast do rzymskiego Saturna.
7. window pochodzi ze staronordyckiego i znaczy dosłownie „oko wiatru”. sky, egg i they też przywieźli wikingowie.
8. Kiedyś angielski miał poufałe thou dla jednej osoby. Dziś you służy wszystkim — jednej osobie i wielu, bliskim i obcym.
9. shampoo, bungalow, jungle i pyjamas przyszły do angielskiego z hindi i urdu.
10. Słowo robot pochodzi z czeskiego: Karel Čapek ukuł je w 1920 roku na potrzeby sztuki teatralnej.
11. colonel (pułkownik) wymawia się jak kernel — pisownia i wymowa poszły różnymi drogami.
12. Połączenie liter ough brzmi w though, through, tough i cough za każdym razem inaczej.
13. Dla angielskiego nie ma akademii, która rozstrzyga, co jest poprawne. O tym, co obowiązuje, decydują słowniki, wydawnictwa i użycie.
14. Amerykańska pisownia color i center pochodzi od Noaha Webstera, który wydał swój słownik w 1828 roku. W angielskim brytyjskim pisze się colour i centre.
15. Epos bohaterski „Beowulf” jest napisany po staroangielsku. Ktoś, kto dziś mówi po angielsku, bez przekładu prawie go nie przeczyta.
16. Angielski to język obcy, którego na świecie uczy się najwięcej ludzi.
17. W międzynarodowym ruchu lotniczym piloci i kontrolerzy muszą umieć porozumieć się po angielsku.
18. Najczęstsze słowa — the, and, have, be — są pochodzenia germańskiego, choć duża część słownika pochodzi z łaciny i francuskiego.
19. Angielski ma wiele równorzędnych odmian. W Indiach mówi się prepone na „przesunąć na wcześniej” — to odwrotność postpone.
20. W angielskim to samo słowo często jest i rzeczownikiem, i czasownikiem: a text i to text, a bottle i to bottle.
21. W sztukach Szekspira wiele słów jest poświadczonych na piśmie po raz pierwszy. Czy je wymyślił, czy tylko jako pierwszy zapisał, zwykle nie da się powiedzieć.