Cấu tạo từ trong tiếng Nhật: tiền tố và hậu tố
Vốn từ lớn lên theo hai cách. Một là học từ mới – cách đó chậm. Hai là 78 thành phần trên trang này: với một từ và vài thành phần trong số đó, bạn có cả một họ từ.
Hậu tố quan trọng hơn tiền tố, vì một lý do ít khi được nói đến: chúng cho bạn biết từ loại. Nhờ chúng, bạn có thể đặt một từ lạ vào câu của nó trước khi biết nó nghĩa là gì.
Chữ kanji cuối đặt tên cho sự vật
Từ ghép được đọc từ sau ra trước: chữ kanji cuối cho biết nó là gì, các chữ đứng trước cho biết thuộc loại nào. Từ Hán Việt cũng vậy: “học sinh”, “điện thoại” có phần chính ở cuối.
| Thành phần | Ý nghĩa | Ví dụ |
|---|---|---|
| 〜語 | ngôn ngữ; từ | 日本語, 英語, 中国語, 外国語, 単語 |
| Một nước cộng 語 là ngôn ngữ của nó, như một nước cộng 人 là người của nó: 中国語, 中国人. Ngoại lệ là tiếng Anh, 英語, xây trên một tên ngắn cũ của nước Anh. Chữ kanji ấy cũng nghĩa là từ: 単語một từ đơn外来語một từ mượn敬語ngôn ngữ lịch sự | ||
| 〜館 | một tòa nhà công cộng lớn | 図書館, 美術館, 映画館, 大使館, 体育館 |
| Một tòa nhà với một mục đích duy nhất, và mục đích đứng trước: 図書館thư viện (tòa nhà cho sách)映画館rạp chiếu phim大使館đại sứ quán Đó là thứ tự của hầu hết từ ghép tiếng Nhật, và nó giống từ Hán Việt nhưng ngược với từ thuần Việt: “nhà sách” (nhà trước, sách sau) thành “sách-nhà”. 旅館, nhà trọ truyền thống, được xây giống như vậy. | ||
| 〜場/〜場 | nơi diễn ra một hoạt động | 会場, 駐車場, 運動場, 売り場, 乗り場 |
| Hai cách đọc, và từ đứng trước cho biết cách nào. Sau một từ Hán-Nhật là じょう: 駐車場bãi đỗ xe会場địa điểm tổ chức (hội trường) Sau gốc của một động từ là ば: 売り場quầy bán乗り場nơi lên xe Cùng sự phân chia ấy chạy khắp ngôn ngữ, và là quy tắc thực tế hữu ích nhất để đọc to một từ ghép: âm Hán với âm Hán, âm Nhật với âm Nhật. | ||
| 〜機 | máy làm việc đó | 洗濯機, 掃除機, 券売機, 飛行機, 自動販売機 |
| Đặt việc làm phía trước và bạn có chiếc máy làm việc ấy: 洗濯機máy giặt掃除機máy hút bụi 飛行機, máy bay, là một cỗ máy để bay. Máy bán hàng tự động, 自動販売機, quá dài cho dùng hằng ngày và được rút thành 自販機 – xem nhóm cuối của trang này. | ||
| 〜料 | một khoản phí cho dịch vụ hay việc sử dụng | 送料, 授業料, 入場料, 手数料, 使用料 |
| Tiếng Nhật có ba chữ kanji thông dụng cho thứ tốn tiền, và chúng không thay thế nhau được. 料 là phí của một dịch vụ hay việc dùng một thứ: 送料phí vận chuyển入場料vé vào cửa手数料phí giao dịch “Miễn phí” và “có phí” cũng được xây trên nó: 無料, 有料. | ||
| 〜代 | tiền trả cho một thứ; một hóa đơn | 電気代, 食事代, タクシー代, 部屋代, 本代 |
| Giá của một thứ, hay hóa đơn cho thứ đã tiêu, và nó gắn với mọi từ – từ Nhật và từ mượn như nhau: タクシー代tiền taxi部屋代tiền phòng Sau một con số, cùng chữ kanji là một thập niên của đời người: 二十代, người từ hai mươi đến hai mươi chín tuổi. | ||
| 〜費 | chi phí; các khoản phí như một danh mục | 交通費, 生活費, 食費, 学費, 医療費 |
| Chữ trang trọng nhất trong ba chữ: chi phí như một đề mục, từ của một bản ngân sách hay một biểu mẫu. 交通費chi phí đi lại食費chi phí ăn uống学費học phí Hãy đặt cạnh nhau: 電車代là tiền vé bạn đã trả交通費là đề mục mà dưới đó bạn xin thanh toán | ||
| 〜会 | một cuộc họp, một buổi gặp mặt, một sự kiện | 飲み会, 説明会, 運動会, 展示会, 歓迎会 |
| Bất kỳ cuộc gặp nào có mục đích, được gọi theo mục đích: 説明会buổi giới thiệu歓迎会tiệc chào mừng運動会ngày hội thể thao ở trường 飲み会 được xây trên gốc của một động từ, và là một thiết chế của đời sống sinh viên và công sở: một buổi chiều ăn uống cùng nhóm. | ||
| 〜式 | một nghi lễ; một kiểu hay hệ thống | 結婚式, 卒業式, 入学式, 和式, 洋式 |
| Hai nghĩa. Một nghi lễ trang trọng: 入学式lễ khai giảng卒業式lễ tốt nghiệp Và một kiểu hay hệ thống: 和式 và 洋式, kiểu Nhật và kiểu phương Tây – nói nhiều nhất về nhà vệ sinh, nơi du khách gặp cả hai từ. | ||
| 〜品 | hàng hóa; một vật thuộc một loại | 食品, 商品, 作品, 部品, 新品 |
| Vật như một danh mục: 食品thực phẩm商品hàng bán作品một tác phẩm nghệ thuật hay văn chương部品linh kiện Sau ん âm cứng lại: 新品 mới tinh, từ chỉ thứ chưa ai dùng. Hán Việt “phẩm” cũng có trong “thực phẩm”, “sản phẩm”. | ||
| 〜製 | sản xuất tại; làm bằng | 日本製, 外国製, 革製, 木製, プラスチック製 |
| Sau một nước, là nơi làm ra thứ đó: 日本製, sản xuất tại Nhật. Sau một chất liệu, là thứ nó làm bằng: 木製 bằng gỗ, プラスチック製. Tiếng Việt dùng hai cách nói, “sản xuất tại” và “làm bằng”; tiếng Nhật dùng một chữ kanji. Để ý 木 ở đây đọc là もく. | ||
| 〜用 | dành cho; thiết kế cho | 子ども用, 女性用, 業務用, 家庭用, 自転車用 |
| Nói thứ ấy được thiết kế cho ai hay cho việc gì, và kết quả đi với の trước một danh từ: 子ども用の自転車, xe đạp trẻ em. 業務用, dùng cho nghiệp vụ, trên một hộp lớn ở siêu thị nghĩa là cỡ cho nhà hàng. | ||
| 〜向け | hướng tới; làm ra với người nào trong đầu | 子ども向け, 初心者向け, 外国人向け, 若者向け, 海外向け |
| Từ 向ける, hướng về: đối tượng mà một thứ được làm ra cho. Hãy đặt cạnh 〜用: một cái kéo 子ども用 có cỡ vừa tay trẻ, một bộ phim 子ども向け được làm ra với trẻ em trong đầu. Đừng nhầm với 〜向き, hợp với: 子ども向きの料理 là món ăn tình cờ hợp với trẻ em. | ||
Các thành tố phủ định
Không, không có, chưa: các tiền tố mà tiếng Việt chuyển bằng “bất”, “vô”, “phi” hay “không”.
| Thành phần | Ý nghĩa | Ví dụ |
|---|---|---|
| 不〜 | không; bất-, vô- | 不安, 不親切, 不可能, 不健康, 不自由 |
| Tiền tố phủ định thông dụng nhất, và thứ nó tạo ra thường là một tính từ đuôi -na: 便利 tiện lợi có đối nghĩa 不便, 親切 tử tế có 不親切. Nó đi gần như chỉ với từ Hán-Nhật. Một tính từ Nhật như 高い không có tiền tố phủ định: đối nghĩa của nó là từ khác, 安い hay 低い. Trong vài từ nó đọc ぶ: 不器用 vụng về. Hán Việt: “bất tiện”. | ||
| 無〜 | không có; chẳng có gì như vậy | 無料, 無理, 無関係, 無責任, 無意味 |
| Nơi 不〜nói điều gì không như thế無〜nói điều gì vắng mặt: 無料miễn phí無関係không liên quan無責任vô trách nhiệm 無理, nghĩa đen “vô lý”, là từ thông dụng cho không thể hay quá sức, và ちょっと無理です là một lời “không” nhẹ thường gặp. Trong 無事, bình an vô sự, nó đọc ぶ. | ||
| 未〜 | chưa | 未成年, 未経験, 未完成, 未定, 未読 |
| Không phải “không” mà là “chưa”: người ta mong nó xảy ra. 未完成 chưa hoàn thành, còn đang xây; 未定 chưa quyết định; 未経験 chưa có kinh nghiệm, trong một tin tuyển dụng là lời mời chứ không phải lời từ chối. Trên điện thoại, 未読 là chưa đọc. Hán Việt: “vị thành niên”. | ||
Tiền tố thêm một nghĩa
Lại, mới, lớn, nhỏ, nhất, mỗi, tất cả, nửa – hầu như luôn trên từ Hán-Nhật, và đọc theo âm Hán.
| Thành phần | Ý nghĩa | Ví dụ |
|---|---|---|
| 再〜 | tái-; lại | 再開, 再利用, 再発行, 再確認, 再入国 |
| “Tái-” của tiếng Nhật, trên các danh từ nhận する: 再開する mở lại, tiếp tục; 再発行 cấp lại một tấm thẻ; 再利用 tái sử dụng. Nó đòi một danh từ Hán-Nhật. Với một động từ thường ý ấy là một động từ ghép với 〜直す (やり直す), hoặc đơn giản もう一度. | ||
| 新〜 | mới | 新製品, 新記録, 新学期, 新商品, 新年度 |
| Trên một danh từ Hán-Nhật 新〜 là một tiền tố; trước một từ Nhật người ta dùng tính từ: 新しい靴, giày mới. Đối nghĩa của nó là 旧〜, cũ, trước đây: 旧製品. 新学期, học kỳ mới, mang chữ っ nhỏ được giải thích ở nhóm chỗ nối. | ||
| 大〜/大〜 | lớn; rất; đại | 大好き, 大人気, 大雨, 大型, 大掃除 |
| Hai cách đọc, và một quy tắc gần đúng: だい trước một từ Hán-Nhật (大人気, 大成功), おお trước một từ Nhật (大雨mưa lớn大型cỡ lớn) 大好き là ngoại lệ nổi tiếng. 大人, người lớn, đọc nguyên khối và hoàn toàn không được xây như vậy. | ||
| 小〜 | nhỏ; nhẹ | 小雨, 小型, 小銭, 小声 |
| Trước từ Nhật nó đọc こ, và các từ ghép ấy cho thấy điều xảy ra ở chỗ nối: 雨 thành さめ trong 小雨, 声 thành ごえ trong 小声, giọng nhỏ. 小銭 là tiền lẻ. Trước từ Hán-Nhật nó đọc しょう: 小学校, trường tiểu học. | ||
| 最〜 | nhất; cực kỳ | 最初, 最後, 最高, 最新, 最大 |
| Tính từ tiếng Nhật không có đuôi so sánh nhất. Trên một từ Hán-Nhật 最〜 làm việc đó: 最新 mới nhất; 最大 lớn nhất. Vài từ là từ thông dụng: 最初 đầu tiên, 最後 cuối cùng, 最高 tốt nhất, tuyệt vời. Với mọi từ khác dùng 一番: 一番高い. | ||
| 毎〜 | mỗi | 毎日, 毎朝, 毎週, 毎年, 毎回 |
| Trước một từ chỉ thời gian, và không có trợ từ sau đó: 毎朝走ります, không có に. Cách đọc của từ chỉ thời gian không đổi: あさ thuần Nhật trong 毎朝, しゅう Hán-Nhật trong 毎週. 毎年 cũng có thể đọc まいねん. | ||
| 全〜 | tất cả; toàn bộ | 全員, 全国, 全部, 全世界, 全品 |
| 全員 toàn thể thành viên, mọi người; 全国 cả nước, toàn quốc. 全部, tất cả, là từ thông dụng. Trên một tủ kính 全品半額 nghĩa là mọi thứ giảm nửa giá – chú ý ひん thành ぴん sau ん. | ||
| 半〜 | nửa | 半分, 半額, 半年, 半袖, 半日 |
| 半分một nửa半年sáu tháng半袖tay ngắn – nửa tay áo Sau một giờ là “rưỡi”: 三時半. 半額 là nhãn dán xuất hiện trên đồ ăn ở siêu thị ngay trước giờ đóng cửa. | ||
| 真〜 | đúng, chính xác; thuần, đậm | 真ん中, 真っ白, 真っ暗, 真っ赤, 真夜中 |
| Một tiền tố Nhật làm sắc nét từ theo sau: 白trắng真っ白trắng toát; 暗いtối真っ暗tối đen như mực; 夜中đêm真夜中giữa đêm khuya Nó đổi dạng theo âm theo sau – ま, まっ, まん – và được viết bằng chữ っ nhỏ hay ん trong kana. 真っ赤, đỏ rực, có cách đọc bất quy tắc và phải học nguyên khối. | ||
| 高〜/低〜 | cao; thấp | 高品質, 高収入, 高血圧, 低価格, 低温 |
| Một cặp cho danh từ Hán-Nhật, thường gặp trong quảng cáo và nhãn mác: 高品質 chất lượng cao, 低価格 giá thấp, 低カロリー. Trước một từ Nhật dùng các tính từ, 高い và 低い. Trong lời nói giá là 安い chứ không thấp; 低価格 là từ văn viết. | ||
Hai tiền tố lịch sự
Không phải một nghĩa mà là một cấp độ: chúng làm một từ lịch sự hơn, và có những từ hầu như không bao giờ dùng thiếu chúng.
| Thành phần | Ý nghĩa | Ví dụ |
|---|---|---|
| お〜 | lịch sự hơn hay nhẹ nhàng hơn, nhất là trên từ Nhật | お茶, お金, お水, お店, お祭り |
| Không phải một nghĩa mà là một giọng điệu: từ nghe nhẹ nhàng và lịch sự hơn, và có từ hầu như không bao giờ dùng thiếu nó – お茶, お金, お腹. Nó đi chủ yếu với từ Nhật. Hai giới hạn: không bao giờ đặt cho đồ của mình khi nói với người khác (お名前は? hỏi tên người khác; bạn đáp bằng 名前 trơn), và từ mượn katakana hiếm khi mang nó. | ||
| ご〜 | lịch sự hơn, nhất là trên từ Hán-Nhật | ご家族, ご連絡, ご住所, ご注意, ご飯 |
| Người anh em sinh đôi Hán-Nhật của お〜: ご家族gia đình ngàiご住所địa chỉ của ngài Biển báo ở nhà ga đầy nó: ご注意ください. Một nhúm từ Hán-Nhật thông dụng lấy お và phải học như vậy: お電話, お時間, お弁当. Trong ご飯 tiền tố đã hòa vào từ: đó là một bữa ăn, hay cơm chín, còn 飯 chỉ là thô. | ||
Người, nghề và cửa hàng
Người làm việc đó, thành viên, người mang nó – và hậu tố duy nhất tạo ra một nhóm người.
| Thành phần | Ý nghĩa | Ví dụ |
|---|---|---|
| 〜たち | một nhóm người | 私たち, 子どもたち, 学生たち, 先生たち, あなたたち |
| Danh từ tiếng Nhật không có số nhiều: 本 là một quyển sách hay mười quyển. たち cũng không phải đuôi số nhiều; nó tạo một nhóm người, và có thể nghĩa là ai đó và những người đi cùng: 田中さんたち, Tanaka và những người khác. Nó không gắn vào đồ vật. 友だち được xây như vậy ngày xưa và giờ nghĩa là một người bạn. | ||
| 〜人 | người của; quốc tịch | 日本人, 外国人, イギリス人, アメリカ人, 社会人 |
| Một nước và 人 là quốc tịch: イギリス人, 日本人. Ngôn ngữ lấy 〜語. Chữ kanji có ba cách đọc và từ quyết định: じん cho quốc tịch và tầng lớp (社会人, một người lớn đi làm), にん khi đếm và trong vài nghề (三人, 管理人, người quản lý nhà), ひと đứng một mình. | ||
| 〜屋 | một cửa hàng; người điều hành nó; một kiểu người | 本屋, 花屋, パン屋, 八百屋, 照れ屋 |
| Cửa hàng và người bán trong một từ: 本屋 là hiệu sách hay người bán sách. Tiếng Việt nói “hiệu sách”, “tiệm bánh” với loại cửa hàng đứng sau; tiếng Nhật đặt nó đứng trước: “bánh-tiệm”. Khi nói về người, thêm さん: 八百屋さん, người bán rau. Trên một nét tính cách nó gọi tên một kiểu người, với chút giễu cợt: 照れ屋người hay ngượngがんばり屋người không bao giờ bỏ cuộc | ||
| 〜員 | một nhân viên; một thành viên | 会社員, 店員, 駅員, 銀行員, 公務員 |
| Một người trong đội ngũ của một nơi hay thành viên của một tổ chức: 店員nhân viên cửa hàng会社員nhân viên công ty – câu trả lời tiêu chuẩn cho câu hỏi bạn làm nghề gì 全員, toàn thể thành viên, được xây giống vậy. | ||
| 〜生 | một học sinh, một sinh viên | 大学生, 留学生, 高校生, 小学生, 一年生 |
| Bậc học đứng trước: 小学生, 中学生, 高校生, 大学生. Với một con số là năm học: 三年生, học sinh năm thứ ba. 留学生 là lưu học sinh. Và một cái bẫy: 先生 là thầy cô, người sinh ra trước. | ||
| 〜長 | người đứng đầu việc đó | 社長, 部長, 店長, 校長, 駅長 |
| Người đứng đầu điều đứng trước: 社長chủ tịch công ty部長trưởng phòng店長quản lý cửa hàng校長hiệu trưởng Trong một công ty chức vụ được dùng thay cho さん: 田中部長, hay chỉ 部長 khi nói với ông, gần với “thưa trưởng phòng” trong tiếng Việt. | ||
| 〜手 | người làm nghề ấy | 運転手, 歌手, 選手, 助手 |
| Trong tên một nghề 手 đọc là しゅ: 歌手ca sĩ選手vận động viên助手trợ lý Sau gốc động từ nó đọc て và gọi tên một vai trong một cuộc trao đổi, không phải một nghề: 話し手, người nói – xem nhóm gốc động từ. | ||
| 〜者 | người làm việc đó; -giả | 参加者, 利用者, 研究者, 初心者, 医者 |
| Gần nhất với “người …” hay “-giả” của tiếng Việt, và cũng sinh sôi như vậy: lấy một danh từ đi với する là có người làm việc đó – 参加するtham gia参加者người tham gia; 利用するsử dụng利用者người dùng Nghe trung tính và hơi chính thức. 医者 là từ thông dụng, nhưng bác sĩ được gọi là 先生. | ||
| 〜家 | người chuyên về một nghệ thuật hay lĩnh vực | 作家, 画家, 音楽家, 専門家, 政治家 |
| Ở đây không phải “nhà” theo nghĩa nơi ở, và đọc か: người đã biến điều gì thành nghệ thuật hay chuyên môn của mình – như “gia” trong Hán Việt. 画家họa sĩ専門家chuyên gia政治家chính trị gia Nó có vị thế cao hơn 〜者, nên một tiểu thuyết gia là 作家. Trên một thói quen nó gọi tên một nét, như lời khen: 努力家, người rất nỗ lực, 読書家, một người đọc nhiều. | ||
Hậu tố tạo danh từ trừu tượng
Từ một tính từ hay một danh từ thành một số đo, một cảm giác, một tính chất, một khả năng, một mức độ.
| Thành phần | Ý nghĩa | Ví dụ |
|---|---|---|
| 〜さ | danh từ từ một tính từ: có bao nhiêu tính chất đó | 高さ, 長さ, 重さ, 大きさ, 便利さ |
| Lấy một tính từ đuôi -i, bỏ chữ い cuối, thêm さ: 高い → 高さ độ cao. Nó cũng dùng được với tính từ đuôi -na (便利さ sự tiện lợi, 静かさ sự yên tĩnh) và với hầu hết mọi tính từ, nên là hậu tố đầu tiên đáng biết. Giống “sự …” hay “độ …” trong tiếng Việt (độ cao, sự tiện lợi). Nó biến một lời mô tả thành một số đo: độ cao, độ dài, trọng lượng, kích thước. いい thành よさ. | ||
| 〜み | danh từ từ một tính từ: tính chất như được cảm nhận | 楽しみ, 甘み, 痛み, 弱み, 重み |
| Nó dùng với ít tính từ hơn nhiều so với さ, và nghĩa khác: さđoみgọi tên điều được cảm thấy 重さlà trọng lượng tính bằng ký重みlà sức nặng theo nghĩa tầm quan trọng 楽しみ là điều người ta mong chờ, và 楽しみにしています là cách nói thông dụng. Các từ đuôi み được học như từ riêng; hầu hết tính từ không có. | ||
| 〜性 | -tính: một tính chất | 可能性, 安全性, 必要性, 重要性, 個性 |
| “Tính” của tiếng Việt trên các từ Hán-Nhật: 安全an toàn安全性tính an toàn như một đặc tính của vật; 可能 khả thi, 可能性 khả năng, xác suất. 個性 là cá tính. Lưu ý thứ tự: tiếng Việt đặt “tính” trước, tiếng Nhật đặt 性 sau. Cùng chữ kanji trong 女性 và 男性 nghĩa là giới tính, và hai từ ấy là cách nói lịch sự cho phụ nữ và nam giới. | ||
| 〜感 | một cảm giác hay tình cảm về | 責任感, 安心感, 達成感, 違和感, 季節感 |
| Biến một danh từ thành cảm giác: 責任感tinh thần trách nhiệm達成感cảm giác hoàn thành 違和感 không có từ tương đương chính xác trong tiếng Việt và có mặt khắp nơi: cảm giác điều gì không khớp hẳn. 季節感, cảm giác về mùa, được trân trọng trong ẩm thực và thư từ. | ||
| 〜力 | sức; khả năng | 体力, 集中力, 想像力, 記憶力, 日本語力 |
| Một khả năng, như thứ có thể có nhiều hay ít: 集中力khả năng tập trung記憶力trí nhớ体力thể lực Nó gắn thoải mái, và kết quả là những từ của tin tuyển dụng và bản tin nhà trường: 日本語力, trình độ tiếng Nhật. Đứng một mình, chữ kanji đọc ちから. | ||
| 〜度 | độ; mức trên một thang | 温度, 湿度, 満足度, 知名度, 難易度 |
| Mức của một thứ như một điểm trên thang: 温度nhiệt độ湿度độ ẩm満足度mức hài lòng trong một khảo sát難易度mức độ khó知名度độ nổi tiếng Sau một con số là độ hay lần: 三十度, 二度. | ||
Hậu tố tạo tính từ
Mang tính kinh tế, trẻ con, đúng kiểu của, bề ngoài – và hậu tố hoạt động mạnh nhất tạo một tính từ đuôi -na từ bất kỳ danh từ trang trọng nào.
| Thành phần | Ý nghĩa | Ví dụ |
|---|---|---|
| 〜的 | -tính, mang tính: một tính từ đuôi -na từ một danh từ | 具体的, 経済的, 一般的, 積極的, 個人的 |
| Biến một danh từ Hán-Nhật thành tính từ đuôi -na, như “mang tính …” hay “có tính …” trong tiếng Việt: 経済kinh tế経済的mang tính kinh tế Nó hoạt động như mọi tính từ đuôi -na: 具体的な例trước danh từ具体的にnhư trạng từ 個人的に, cá nhân tôi thì, là cách thông dụng để làm nhẹ một ý kiến. Quá nhiều chữ này làm văn bản nghe như báo cáo. | ||
| 〜っぽい | hay…, trẻ con; có xu hướng (khẩu ngữ) | 忘れっぽい, 子どもっぽい, 白っぽい, 安っぽい, 怒りっぽい |
| Khẩu ngữ, với ba cách dùng. Sau một danh từ, giống nó, thường theo cách không mong muốn: 子どもっぽい trẻ con. Sau một màu, gần với nó: 白っぽい trăng trắng. Sau gốc động từ, dễ …: 忘れっぽいhay quên怒りっぽいdễ nổi nóng Kết quả là một tính từ đuôi -i: 忘れっぽくて. | ||
| 〜らしい | đúng kiểu của; như phải thế | 春らしい, 男らしい, 女らしい, 学生らしい, 子どもらしい |
| Sau một danh từ: có những phẩm chất được mong đợi ở nó, thường như lời khen. Hãy đặt cạnh 〜っぽい: 子どもらしい đúng kiểu trẻ con, như một đứa trẻ nên có; 子どもっぽい là trẻ con, như người lớn không nên. Đừng nhầm với ngữ pháp của らしい, “hình như”, theo sau cả một câu: 雨が降るらしい. | ||
Tạo động từ
Một hậu tố biến danh từ thành động từ, một hậu tố khác làm nó thành “-hóa”, và một hậu tố khác nói điều người khác cảm thấy.
| Thành phần | Ý nghĩa | Ví dụ |
|---|---|---|
| 〜する | biến một danh từ chỉ hành động thành động từ | 予約する, 勉強する, 説明する, コピーする, メールする |
| Cửa vào lớn nhất của động từ tiếng Nhật: một danh từ Hán-Nhật gọi tên một hành động, với する phía sau, là một động từ – và một từ mượn cũng vậy: コピーする, メールする. Danh từ còn có thể đi với を: 勉強をする. Chỉ danh từ chỉ hành động mới nhận; một thứ như 本 thì không. | ||
| 〜化 | -hóa; trở thành | 映画化, 国際化, 自動化, 高齢化, デジタル化 |
| “-hóa” của tiếng Nhật, trên một danh từ: 国際化 quốc tế hóa, 自動化 tự động hóa, デジタル化. Với する là một động từ: 映画化する, chuyển một cuốn sách thành phim. Tin tức đầy 少子化 và 高齢化, sự giảm sinh và già hóa xã hội. | ||
| 〜がる | biểu lộ dấu hiệu của một cảm xúc (nói về người khác) | 怖がる, 寒がる, 欲しがる, 嫌がる, 痛がる |
| Tiếng Nhật rất cẩn thận khi khẳng định cảm xúc của người khác như một sự thật. 怖い là nỗi sợ của chính bạn; với nỗi sợ của người khác, ta tả điều họ biểu lộ: 怖がる, tỏ ra sợ. Bỏ い và thêm がる; kết quả là một động từ đi với を. Với 〜たい cho 〜たがる: 行きたがる, cứ muốn đi mãi. | ||
Gốc động từ làm danh từ
Bỏ đuôi lịch sự và đi tiếp: gốc là một danh từ, và là nửa đầu của cả chục từ khác.
| Thành phần | Ý nghĩa | Ví dụ |
|---|---|---|
| 〜ます→〜 | gốc động từ đứng một mình là một danh từ | 休み, 帰り, 始まり, 考え, 答え |
| Lấy dạng lịch sự, bỏ ます, và phần còn lại thường là một danh từ: 休みます → 休み, một lần nghỉ, một ngày nghỉ; 帰ります → 帰り, việc về nhà. Một số mất okurigana khi viết: 話す cho 話, một câu chuyện hay một cuộc nói chuyện. Không gốc nào cũng đứng riêng được, nhưng gốc nào cũng vào được một từ ghép – phần còn lại của nhóm này. | ||
| 〜方 | cách làm; làm thế nào | 読み方, 使い方, 作り方, 書き方, 行き方 |
| Gốc động từ và 方 là cách làm việc đó: 使い方 cách dùng. Bổ ngữ đi với の, không phải を, vì kết quả là một danh từ: 漢字の読み方. Với một động từ đuôi する là 仕方, từ する: 勉強の仕方, cách học. | ||
| 〜物 | vật mà hành động hướng vào | 食べ物, 飲み物, 乗り物, 買い物, 忘れ物 |
| Gốc động từ và 物 là thứ được làm việc ấy: 食べ物 đồ ăn, 乗り物 phương tiện, trò chơi để cưỡi. 買い物 là việc mua sắm, và 忘れ物 đồ bỏ quên – từ của mọi tấm biển đồ thất lạc. Trong một từ ghép Hán-Nhật cùng chữ kanji thường đọc ぶつ: 動物, động vật. | ||
| 〜手 | người làm việc đó, trong một vai | 話し手, 聞き手, 読み手, 売り手, 買い手 |
| Gốc động từ và 手 là người trong vai ấy: 話し手 và 聞き手, người nói và người nghe; 売り手 và 買い手, người bán và người mua. Một vai trong một cuộc trao đổi, không phải một nghề – cho nghề, dùng 〜手 hay 〜者. 上手 và 下手 là những từ riêng. | ||
| 〜放題 | bao nhiêu tùy thích | 食べ放題, 飲み放題, 使い放題, 見放題 |
| Trên thực đơn, ăn hay uống bao nhiêu tùy thích với một giá cố định: 飲み放題. Trên điện thoại hay gói video, dùng không giới hạn: 見放題. Ngoài thực đơn nó nghĩa là để mặc cho điều gì diễn ra không kiểm soát: 庭が荒れ放題だ, khu vườn đã hoang tàn hoàn toàn. | ||
Hai động từ thành một
Một gốc động từ cộng một động từ thứ hai: bắt đầu, kết thúc, tiếp tục, quá, đột ngột, lại, lẫn nhau.
| Thành phần | Ý nghĩa | Ví dụ |
|---|---|---|
| 〜始める | bắt đầu làm | 習い始める, 読み始める, 食べ始める, 降り始める, 使い始める |
| Khuôn mẫu của cả nhóm: một gốc động từ và một động từ thứ hai, và động từ thứ hai mang thì và độ lịch sự. 〜始める đánh dấu sự bắt đầu của một hành động, và dùng cho cả điều xảy ra lẫn điều người ta làm: 雨が降り始めた. So với 〜出す, một sự bắt đầu đột ngột. Giống “bắt đầu + động từ” trong tiếng Việt. | ||
| 〜終わる | làm xong | 読み終わる, 食べ終わる, 書き終わる, 使い終わる |
| Sự kết thúc của việc đang làm: 食べ終わったら、皿を洗ってください. Đi với các hành động có điểm kết thúc tự nhiên. Người ta đọc xong một cuốn sách, nhưng khi mưa tạnh thì không nói như vậy mà nói 雨がやんだ. | ||
| 〜続ける | tiếp tục làm | 降り続ける, 歩き続ける, 待ち続ける, 使い続ける, 働き続ける |
| Một hành động tiếp diễn, thường lâu hơn dự kiến: 一時間待ち続けた, đã chờ suốt một tiếng. Nơi 〜ているnói một hành động đang diễn ra〜続けるnói nó không dừng | ||
| 〜すぎる | quá; vượt | 飲みすぎる, 食べすぎる, 働きすぎる, 言いすぎる, 高すぎる |
| Thành viên duy nhất của nhóm dùng được cả với tính từ: bỏ い của một tính từ đuôi -i (高すぎる, đắt quá) hay dùng một gốc động từ (食べすぎる, ăn quá nhiều). いい thành よすぎる. Danh từ là 〜すぎ: 食べすぎに注意. Cũng được viết 過ぎる; cả hai đều thông dụng. | ||
| 〜出す | đột ngột bắt đầu làm; lấy ra | 降り出す, 泣き出す, 笑い出す, 思い出す, 取り出す |
| Hai nghĩa. Một sự bắt đầu đột ngột, thường không do chọn: 赤ちゃんが泣き出した. Và nghĩa đen là đưa ra ngoài: 取り出す lấy ra, 思い出す nhớ ra, hồi tưởng. Hãy đặt cạnh 〜始める: bạn quyết định bắt đầu đọc, nên 読み始める; một em bé không quyết định khóa. | ||
| 〜直す | làm lại, và lần này làm cho tốt | 書き直す, 見直す, やり直す, 考え直す, 読み直す |
| Làm lại một lần nữa và làm đúng: 書き直すviết lại考え直すcân nhắc lại 見直す là nhìn lại, và cũng là đánh giá ai đó tốt hơn trước. Cái này, chứ không phải 再〜, là “lại” thông dụng: nó gắn với mọi động từ, trong khi 再〜 đòi một danh từ Hán-Nhật. | ||
| 〜合う | làm với nhau; làm cùng nhau | 話し合う, 助け合う, 知り合う, 付き合う, 見つめ合う |
| Một hành động chung hay qua lại: 助け合うgiúp đỡ lẫn nhau話し合うbàn bạc với nhau Một số đã thành từ riêng: 知り合いngười quen付き合うhẹn hò với ai Danh từ 話し合い là một cuộc thảo luận nhằm đạt đến thỏa thuận. | ||
| 〜込む | vào trong; chìm vào một trạng thái | 落ち込む, 飛び込む, 書き込む, 申し込む, 思い込む |
| Chuyển động vào bên trong một thứ: 飛び込むnhảy vào書き込むviết vào một biểu mẫu hay đăng lên mạng Rồi vào bên trong một trạng thái: 思い込む tin chắc, thường là sai; 落ち込む thấy chán nản. 申し込む, đăng ký hay xin, có trên mọi biểu mẫu, và danh từ là 申し込み. | ||
| 〜忘れる | quên làm | 買い忘れる, 言い忘れる, 書き忘れる, 聞き忘れる |
| Tiếng Việt nói “quên” rồi động từ; tiếng Nhật làm thành một động từ duy nhất: 言い忘れる quên không nói. Điều bị quên đi với を: 名前を書き忘れた, tôi quên viết tên. | ||
Dễ và khó làm
Một gốc động từ cộng một tính từ chỉ sự dễ hay khó, với ba sắc thái từ trung tính đến nhọc nhằn.
| Thành phần | Ý nghĩa | Ví dụ |
|---|---|---|
| 〜やすい | dễ làm; dễ xảy ra | 住みやすい, 読みやすい, 使いやすい, わかりやすい, 歩きやすい |
| Gốc động từ và やすい – từ một từ cổ nghĩa là dễ, không phải 安い, rẻ. Kết quả là một tính từ đuôi -i: 使いやすいパソコン. Với điều tự xảy ra nghĩa là dễ …: 壊れやすいdễ vỡ太りやすいdễ lên cân | ||
| 〜にくい | khó làm; khó xảy ra | 歩きにくい, 読みにくい, 使いにくい, わかりにくい, 言いにくい |
| Ngược lại với やすい, được xây giống: 読みにくい字, chữ khó đọc; 言いにくい, khó nói. Với điều tự xảy ra nghĩa là khó …: 壊れにくい, bền. | ||
| 〜づらい | khó làm, và là một sự nhọc nhằn | 言いづらい, 読みづらい, 歩きづらい, 聞きづらい, 住みづらい |
| Từ 辛い, đau đớn, với âm đầu được hữu thanh hóa. Nơi 〜にくいghi nhận một khó khăn〜づらいthêm rằng nó tốn công của người đó: 言いづらい, khó nói vì ngại. Vì vậy nó hợp với điều một người làm, và nghe lạ với điều chỉ tự xảy ra. | ||
Đuôi tạo trạng từ
Một đuôi cho mỗi loại tính từ, và cũng hai dạng ấy trước động từ “trở nên”.
| Thành phần | Ý nghĩa | Ví dụ |
|---|---|---|
| 〜く | tính từ đuôi -i thành trạng từ | 早く, 高く, 大きく, 新しく, 安く |
| Thay い cuối bằng く: 早い → 早く. Cùng dạng ấy đi trước なる để chỉ sự thay đổi: 寒くなりました, trời đã trở lạnh. いい lại là ngoại lệ: よく, tốt – cũng thường nghĩa là hay. Tiếng Việt không có đuôi trạng từ; nó dùng “một cách” hoặc để nguyên tính từ. | ||
| 〜に | tính từ đuôi -na thành trạng từ | 静かに, きれいに, 上手に, 簡単に, 丁寧に |
| Tính từ đuôi -na lấy に nơi tính từ đuôi -i lấy く: 静かに một cách yên lặng, 丁寧に cẩn thận, lịch sự. Cùng に đi trước なる và する: 部屋をきれいにする, dọn phòng. Các từ đuôi 〜的 hoạt động giống vậy: 積極的に, một cách tích cực. | ||
Trong suốt, khắp, và theo thứ tự nào
Các thành tố xác định một việc trong thời gian hoặc cho nó một vị trí trong một chuỗi.
| Thành phần | Ý nghĩa | Ví dụ |
|---|---|---|
| 〜中/〜中 | đang giữa; suốt | 会議中, 営業中, 工事中, 一日中, 世界中 |
| Đọc ちゅう, nghĩa là đang giữa một hoạt động: 会議中, 営業中 (đang mở cửa, trên cửa một cửa hàng), 工事中 (đang thi công). Đọc じゅう, nghĩa là suốt một khoảng thời gian hay khắp một nơi: 一日中cả ngày世界中khắp thế giới Khi nói với người ngoài công ty, một đồng nghiệp được gọi không có さん, như trong câu trên. | ||
| 〜目 | thứ -: một số đặt theo thứ tự | 二つ目, 三回目, 三日目, 一年目, 二人目 |
| Một con số với loại từ, rồi 目, và số lượng thành một vị trí trong hàng: 二つ目cái thứ hai三回目lần thứ ba三日目ngày thứ ba Chỉ đường được đưa như vậy: 三つ目の駅, ga thứ ba. Trong văn viết, 第〜 làm việc tương tự từ phía trước. | ||
| 第〜 | số thứ…; số thứ tự viết | 第一, 第二, 第三回, 第一歩 |
| Trước một con số tạo một số thứ tự: 第一thứ nhất第二章chương hai Trang trọng và viết; trong lời nói 〜目 thông dụng hơn. 第一歩 là bước đầu tiên, cả nghĩa bóng. Giống “thứ nhất, thứ hai” trong tiếng Việt. | ||
Chuyện gì xảy ra ở chỗ nối
Khi hai phần gặp nhau, âm thay đổi: hữu thanh hóa, rút ngắn, gấp đôi, hay một nguyên âm cổ hơn hiện lại.
| Thành phần | Ý nghĩa | Ví dụ |
|---|---|---|
| か→が・た→だ | phần thứ hai bắt đầu bằng âm hữu thanh | 本棚, 手紙, 青空, 昔話, 大型 |
| Khi hai từ Nhật nối nhau, từ thứ hai thường bắt đầu bằng âm hữu thanh – k thành g, t thành d, s thành z, h thành b: 本 và 棚 thành 本棚 giá sách, 手 và 紙 thành 手紙 thư, 昔 và 話 thành 昔話. Chữ kanji vẫn như cũ, chỉ furigana đổi, và vì thế một từ bạn biết có thể nghe lạ. Đó là một xu hướng, không phải luật: 山道 không có, và một phần thứ hai đã có sẵn âm hữu thanh thì giữ nguyên: 一人旅. | ||
| え→あ | phần thứ nhất đổi nguyên âm cuối | 酒屋, 雨雲, 船便, 金物, 雨傘 |
| Vài từ Nhật kết thúc bằng え đổi nó thành あ khi đứng đầu một từ ghép: 雨 → 雨雲 mây mưa, 酒 → 酒屋 tiệm rượu, 船 → 船便 thư gửi đường biển, 金 → 金物 đồ sắt. Đó là dạng cổ hơn của từ hiện lên, và chỉ xảy ra với một tập hợp nhỏ các từ, nên hãy học từ ghép chứ không phải quy tắc. 木 làm điều tương tự trong 木陰, bóng râm của một cái cây. | ||
| 〜っ〜 | cuối chữ kanji thứ nhất thành một chữ tsu nhỏ | 学校, 日記, 結果, 出発, 一回 |
| Nhiều cách đọc Hán-Nhật kết thúc bằng く, き, ち hay つ, và âm tiết cuối ấy thường co lại thành một chữ っ nhỏ trước chữ kanji tiếp theo. Sau く và き xảy ra trước âm k: 学 và 校 thành 学校, nhưng 学生 giữ く. Sau ち và つ xảy ra trước k, s và t: 日記, 結果. Trước âm h chữ h cũng thành p: 出 và 発 thành 出発. Khi đếm cũng vậy: 一回, 一本. | ||
| 人々 | dấu lặp: chữ kanji lần nữa, thường hữu thanh | 人々, 時々, 日々, 国々, 色々 |
| Dấu thứ hai của 人々 không phải một chữ kanji riêng mà là một dấu lặp lại chữ trước, và nó không có cách đọc nào khác: 人々 là 人 hai lần. Lặp một danh từ cho số nhiều hay nghĩa “mỗi” – 人々mọi người国々các nước日々ngày ngày – và nửa sau thường lấy âm hữu thanh của mục đầu nhóm này 時々 là thỉnh thoảng; 色々 cũng thường được viết bằng kana. | ||
Từ rút gọn
Từ mượn dài và từ ghép dài được cắt, và dạng ngắn là từ của đời sống hằng ngày.
| Thành phần | Ý nghĩa | Ví dụ |
|---|---|---|
| スマ(ート)+ホ(ン) | hai từ dài, hai âm đầu của mỗi từ | スマホ, パソコン, エアコン, リモコン, デジカメ |
| Từ mượn dài bị cắt, và dạng được ưa chuộng là bốn âm, hai âm đầu của mỗi phần: スマートフォン → スマホ, パーソナルコンピューター → パソコン, リモートコントロール → リモコン, デジタルカメラ → デジカメ. Dạng ngắn là từ bình thường; dạng dài nghe như sách hướng dẫn. | ||
| (アル)バイト | một từ dài, cắt thành một phần | バイト, コンビニ, テレビ, アニメ, デパート |
| Một từ mượn dài thường được cắt ở phía trước: テレビジョン → テレビ, アニメーション → アニメ, コンビニエンスストア → コンビニ; デパート là phần còn lại của department store. アルバイト, từ chữ Đức nghĩa là công việc, ngược lại được cắt ở phía sau: バイト, việc làm thêm. | ||
| 学(生)割(引) | một từ ghép dài giữ chữ kanji thứ nhất và thứ ba | 学割, 就活, 特急, 国連, 自販機 |
| Một từ ghép của hai từ hai chữ kanji thường được cắt còn chữ kanji đầu của mỗi từ: 学生割引 → 学割, 就職活動 → 就活 tìm việc, 国際連合 → 国連 Liên Hợp Quốc – như “LHQ” của ta. Dạng ngắn là chuẩn, kể cả trong tin tức. Cách đọc có thể đổi trên đường đi: 特別急行 → 特急, với một chữ っ nhỏ. | ||