İstersen oku — öğrenmen gereken bir şey değil
Arapça: kısa bir portre
Arapçanın nereden geldiği, Standart Arapçayla gündelik konuşmanın yan yana nasıl yaşadığı, yazının nasıl işlediği, Türkçedeki hangi sözcüklerin ondan geldiği ve Türkçe konuşanları neyin şaşırttığı.
- Dil ailesi
- Afro-Asya dilleri, Sami kolu — İbraniceyle ve Aramiceyle akraba; Türkçe ise Türk dilleri ailesinden
- Yazı sistemi
- 28 harfli Arap alfabesi, sağdan sola yazılır; kısa ünlüler satırın üstünde ve altında işaretlerle
- Resmî dil olduğu yerler
- Atlas Okyanusu ile Körfez arasındaki yirmiden fazla ülke ve Arap Birliği, Afrika Birliği ve Birleşmiş Milletler
- Cümle yapısı
- fiil cümleleri çoğu zaman fiille başlar; isim cümlesi şimdiki zamanda “olmak” fiilini istemez. Türkçede ise fiil cümlenin sonunda durur
- Kendi adı
- الْعَرَبِيَّة, tam olarak اللُّغَةُ الْعَرَبِيَّةُ
- Sözcük türetme
- çoğu zaman üç ünsüzlü kökler, ünlü ve hece kalıplarına yerleştirilmiş. Türkçe ise kökün arkasına ek getirir
- Dil bakımı
- Arap dili akademileri, ilki 1919’da Şam’da kuruldu
- Bu sitede
- bugünkü Standart Arapça, tam ünlülü ve okunuş yazılı; gündelik konuşmanın farklı olduğu yerde bir not bunu söyler
Nereden geliyor
Arapça, İbranice ve Aramice gibi Sami dillerindendir. Bu aile Türkçenin ailesi değildir ve bu yüzden burada hemen hiçbir şey tanıdık gelmez: anne ya da su için ortak bir sözcük, bilinen bir ek, bilinen bir yazı yok. Gelen ödünç sözcükler dil ailesinden değil, tarihten gelir. Akrabalarıyla paylaştığı şey, sözcüklerin köklerden kurulmasıdır — bir kez kavrayıp sonra her yerde karşılaştığın bir ilke.
Arapça önce Arap Yarımadası’nda ve kuzeyindeki çöllerde konuşuldu. En eski yazıtlar hâlâ yabancı yazılarla; Arap harfleri, şehri Petra bugünkü Ürdün’de olan Nabatîlerin yazısından gelişti. Kitaplardan çok önce, ezberle aktarılan zengin bir şiir vardı.
Zaman çizelgesi
- 328
Şam’ın güneydoğusundaki çölde Nemâre’nin mezar yazıtı yapılır. Dili Arapçadır; harfleri hâlâ Nabatîlerinkidir, Arap yazısı onlardan doğar.
- yaklaşık 700
Arapça, Orta Asya’dan Atlas Okyanusu’na uzanan bir imparatorlukta yönetim dili olur. Bu onu bilginlerin dili de yapar.
- yaklaşık 780
Basralı Halil bin Ahmed, ünlü işaretlerine bugünkü biçimini verir ve Arapçanın seslere göre sıralanmış ilk sözlüğüne başlar.
- yaklaşık 790
Basralı dilbilgisi âlimi Sibeveyh, yalnızca الْكِتَاب, “Kitap”, diye anılan bir eser yazar. Arapça dilbilgisini o kadar eksiksiz anlatır ki sonraki bütün dilbilgileri onun üzerine kurulur.
- yaklaşık 830
Bağdat’ta bilginler Yunanların, Farsların ve Hintlilerin yazılarını Arapçaya çevirir. Arapça uzun süre matematiğin, tıbbın ve astronominin dili olur.
- 1822
Kahire yakınındaki Bulak matbaası ilk kitaplarını çıkarır. Matbaa, gazete ve okullarla bugünkü Standart Arapça on dokuzuncu yüzyılda büyür.
- 1919
Şam’da Arap dili için ilk akademi kurulur. Kahire’de, Bağdat’ta ve başka yerlerde yenileri gelir; yeni şeyler için Arapça sözcükler ararlar. Türkiye’de ise 1932’de Türk Dil Kurumu benzer bir iş için kurulur — ama Arapça sözcükler yerine Türkçe öz karşılıklar arar.
- 1973
Arapça, Birleşmiş Milletler Genel Kurulu’nun resmî ve çalışma dillerinden biri olur.
Dil nerede konuşuluyor
Haritada
- Resmî dil ya da çoğunluğun dili
- Küçük ülke, nokta olarak çizildi
Resmî dil ya da çoğunluğun dili
- Batı Sahra
- Birleşik Arap Emirlikleri
- Çad
- Cezayir
- Cibuti
- Fas
- Irak
- Katar
- Komorlar
- Kuveyt
- Libya
- Lübnan
- Moritanya
- Mısır
- Somali
- Sudan
- Suriye
- Suudi Arabistan
- Tunus
- Umman
- Ürdün
- Yemen
Tarihi aşama aşama
Yedinci ve sekizinci yüzyılda Arapça kısa sürede Orta Asya’dan İspanya’ya yayıldı. Yönetim dili oldu, sonra bilim dili. Anadilleri çok farklı insanlar onu öğrendiği için Basra’daki ve Kûfe’deki bilginler kurallarını yazıya döktü; ünlü işaretleri bugünkü biçimini aldı ve Sibeveyh’in dilbilgisi ondan sonra gelen herkes için ölçü oldu.
Bağdat’ta, Kahire’de, Kurtuba’da ve daha birçok şehirde matematik, tıp, astronomi ve felsefe eserleri Arapça yazıldı ve Yunanların birçok yazısı Avrupa’ya sonradan Arapça çevirilerle ulaştı. On dokuzuncu yüzyılda matbaa, gazete ve okullar bir yenilenme dönemi getirdi; bugün haberlerde duyduğun ve kitaplarda okuduğun Standart Arapça o zaman doğdu. Osmanlı döneminde Türkçe de Arapçadan çok sözcük aldı ve 1928’deki yazı devrimine kadar Arap harfleriyle yazıldı.
Standart Arapça ve gündelik konuşma
Arapça öğrenen, ilk bakışta belli olmasa da iki şeyi birden öğrenir. Standart Arapça, الْفُصْحَى, her yerde aynıdır: gazetelerde, kitaplarda, haber yayınlarında, konuşmalarda, tabelalarda ve bir daireye yazılan mektuplarda. Gündelik hayatta ise her ülke, çoğu zaman her şehir, çocukluktan öğrenilmiş kendi biçimini konuşur.
Bu biçimler özellikle telaffuzda, küçük sözcüklerde ve eklerde ayrılır. Kahire’de, Beyrut’ta ya da Kazablanka’da alışveriş eden biri bu yüzden bazı şeyleri bu sitedekinden farklı duyacaktır. Standart Arapça ortak zemindir: Her ülkeden eğitimli konuşanlar onu anlar ve onu bilen, her gündelik biçime daha çabuk girer. Türkçede yazı dili ile güçlü bir bölgesel ağız arasındaki farka benzer, ama daha geniş. Bir kalıp bir ülkenin gündelik hayatında farklı duyulduğunda, bu sitede kısa bir not bunu söyler.
Yazı
Arapça sağdan sola gider ve bir sözcüğün harfleri, el yazısında olduğu gibi birbirine bağlanır. Bu yüzden hemen her harfin birkaç biçimi vardır; tek başına mı, sözcüğün başında mı, ortasında mı yoksa sonunda mı durduğuna göre: ب tek başına, başta بَيْت’te, ortada صَبَاح’ta. Altı harf sonrakine bağlanmaz ve onlardan sonra sözcükte küçük bir boşluk çıkar.
Yazılan şey esas olarak ünsüzler ve uzun ünlülerdir. Kısa ünlüler satırın üstünde ve altında küçük işaretlerdir ve gündelik hayatta çoğu zaman atılır: Dili bilen, ك, ت, ا, ب harflerini sözcüğü bildiği için كِتَاب diye okur — Osmanlı yazısında “ktb”yi “kitap”, “kâtip” ya da “ketebe” diye okumak gibi. Öğrenenler için başlangıçtaki en büyük engel budur ve bu yüzden bu sitedeki her Arapça sözcük bütün işaretlerini taşır.
Büyük harf yoktur ve noktalama aynalanmıştır: virgül ، ve soru işareti ؟. Rakamlar, sağdan sola giden bir cümlenin ortasında bile soldan sağa okunur.
Alınan ve verilen sözcükler
Türkçede sandığından çok Arapça sözcük vardır, çoğu Osmanlıdan kalma: kitap, kalem, saat, hayat, insan, cevap, kelime. Ama bu sözcükler ödünç alınırken çoğu zaman değişti: ayn ve ha gibi sesler düştü ya da yumuşadı, uzun ünlüler kısaldı ve bazılarının anlamı kaydı. Kahve قَهْوَة’den, sıfır صِفْر’dan, mahzen مَخْزَن’dan, cebir الْجَبْر’dan gelir. Avrupa dilleri de bazılarını Arapçadan, çoğu zaman İspanyolca, İtalyanca ya da Fransızca aracılığıyla aldı: “coffee”, “cipher”, “magazine”, “algebra”, “alcohol”, “sofa”, “saffron”, “tariff”.
Öbür yönde Arapça başka dillerden birçok sözcük aldı, eskiden Farsçadan ve Yunancadan, bugün İngilizceden ve Fransızcadan. O zaman çoğu zaman aynı şey için iki sözcük vardır: sohbet için bir ödünç sözcük ve gazete ve daire için eski bir kökten kurulmuş Arapça bir sözcük. Türkçede de 1930’lardan beri öz Türkçe karşılıklar ile ödünç sözcükler yan yanadır.
Seni neyin şaşırtacağı
Şimdiki zamanda cümlenin “olmak” fiiline ihtiyacı yoktur: أَنَا طَالِبٌ. “Ben öğrenciyim.” demektir, kelimesi kelimesine “ben öğrenci”. “Bir” için de sözcük yoktur; işini sözcüğün sonundaki küçük n, yani tenvin, yapar. Ve “sen” sözcüğü, bir erkeğe mi bir kadına mı konuştuğuna bağlıdır: أَنْتَ ya da أَنْتِ. Türkçe, herkes için tek bir “sen” kullanır ve cinsiyeti hiçbir zaman sormaz.
Bir ailenin sözcükleri ünsüzlerinden tanınır. كَتَبَ “yazdı”, كِتَاب “kitap”, كَاتِب “yazar” ve مَكْتَب “ofis” içinde aynı üçü iş başındadır: k, t, b. Türkçede bunların hepsini tanırsın: kitap, kâtip, mektup, mektep. Bir sözcüğü öğrenen, çoğu zaman akrabalarının yarısını da onunla öğrenir.
Ve bazı sesler Türkçede yoktur: boğazın derinindeki bir ح, sıkıştırılmış bir ع ve kalın harfler ص, ض, ط ve ظ. İki sözcük arasındaki farkı yaparlar, bu yüzden en başından ciddiye almak işe yarar.
Biliyor muydun?
Şaşırtan kısa bilgiler. Bir alıştırma turunun sonunda da tek tek, kapalı hâlde çıkarlar; böylece öğrenmeyi bölmezler.
- Arapça konuşanlar dillerine bu tek harf yüzünden çoğu zaman “ض dili” der. Sesinin başka hemen hiçbir dilde olmadığı söylenir.
- Arapça sağdan sola yazılır. Birkaç basamaklı sayılar ise, bir cümlenin ortasında bile, Türkçedeki gibi soldan sağa okunur.
- Arap yazısında büyük harf yoktur. Adlar, cümle başları ve başlıklar öteki sözcükler gibi görünür. Türkçe yazıyı 1928’de Arap harflerinden Latin harflerine çevirdi ve büyük harf orada geldi; Arapçaya hiç gelmedi.
- Hemen hemen bütün harfler sonrakine bağlanır. Altısı bağlanmaz: ا, د, ذ, ر, ز ve و — onlardan sonra sözcük küçük bir boşlukla yeniden başlar.
- Bir harfin dörde kadar biçimi vardır: tek başına, sözcüğün başında, ortasında ve sonunda. Harf aynı kalır; yalnızca bağlantıları değişir. Eski Osmanlı yazısında da böyleydi.
- Kısa ünlüler çoğu zaman hiç yazılmaz. Gazeteler ve yetişkin kitapları onları atar; çocuk kitapları, ders kitapları ve şiirler çoğu zaman ekler. Osmanlı Türkçesi de ünlüleri çoğu zaman yazmadığı için aynı sorunu yaşardı: “ev” mi, “ov” mu, “öv” mü?
- Sözcüklerin çoğu üç ünsüze dayanır. ك, ت ve ب’den كَتَبَ “yazdı”, كِتَاب “kitap” ve مَكْتَبَة “kütüphane” gelir. Türkçedeki kitap, kâtip, mektup, mektep ve kütüphane aynı kökün üyeleridir.
- Standart Arapçanın, الْفُصْحَى, yanında gündelik hayatta bölgesel biçimler konuşulur. Haberler ve kitaplar çoğu zaman Standart Arapçadır; mutfak masasındaki sohbet değildir. Türkçedeki fasih bu sözcüğün sıfatıdır: düzgün konuşan.
- Gündelik konuşma Kahire’de, Beyrut’ta, Bağdat’ta ve Kazablanka’da farklı duyulur. Doğudan biri, Mağrip konuşmasını çoğu zaman biraz alışınca anlar — Türkçede Trabzon ağzıyla Edirne ağzı arasındaki fark gibi, ama daha derin.
- Batı dillerinin “Arap rakamları” dediği 0’dan 9’a kadar rakamlar Hindistan’dan Arap dünyası aracılığıyla Avrupa’ya geldi. Arap dünyasının doğusunda hâlâ kendi biçimleriyle yazılır: ١, ٢, ٣. Türkçe de eskiden bu rakamları kullanırdı.
- Türkçedeki birçok sözcük Arapçadan gelir: kitap, kalem, saat, hayat, kahve (قَهْوَة) ve sıfır (صِفْر) gibi. Avrupa dilleri de bazılarını almış: “coffee” قَهْوَة’dan, “cipher” صِفْر’dan.
- “Cebir” sözcüğü, dokuzuncu yüzyılda hesap üzerine yazılmış bir kitabın adından gelir. İçinde الْجَبْر vardır, kabaca “tamamlama”. Türkçedeki cebir bu sözcüktür.
- “Alkol”, “şilte”, “sofa” ve “safran” da Arapçadan geçti. “Alkol”deki “al-” hâlâ Arapça belirli takıdır.
- Tekil ve çoğulun yanında Arapçanın tam iki için kendi biçimi vardır: كِتَابَانِ “iki kitap” demektir, “iki” sözcüğü hiç yok. Türkçede bu yok: “iki kitap” dersin ve sayının arkasında isim tekil kalır.
- Belirlilik takısı الْ bütün sözcükler için kullanılır, cinsiyeti ve sayısı ne olursa olsun. Bazı harflerden önce l’si sonraki sesle birleşir.
- Şimdiki zamanda cümlenin “olmak” fiiline ihtiyacı yok: الْبَيْتُ كَبِيرٌ. “Ev büyük.” demektir. Türkçede de “-dır” çoğu zaman düşer.
- Türkçede “sen” herkese aynıdır; “siz” ise saygı ya da çoğul içindir. Arapçada hitap ettiğin kişiye göre değişen bir sözcük vardır: erkeğe أَنْتَ, kadına أَنْتِ.
- 18 Aralık Dünya Arapça Günü’dür. 1973’te Arapçanın Birleşmiş Milletler Genel Kurulu’nun dillerinden biri olduğu günü anar.
- Malta dili, Arapçanın bir biçiminden gelişti. Latin harfleriyle yazılır ve İtalyancadan çok sözcük taşır. Türkçenin Latin harflerine geçişine benzer bir yol: yazı değişti, dil kaldı.
- Arap yazısı başka dilleri de taşır, örneğin Farsçayı ve Urduyu. Bunlar için Arapçanın kendisinde olmayan birkaç harf eklenmiştir. Osmanlı Türkçesi de bu yazıyla yazılırdı; 1928’de Latin harflerine geçildi.
- Hat sanatının birçok üslubu vardır: kitaplar için yuvarlak nesih, köşeli kûfî ve el yazısının hızlı rikası. Türk hat sanatında sülüs, divanî ve talik de bilinir. Hepsi aynı harflerdir, başka bir elden.
- Bugünkü harf sırasının yanında, ilk harflerinin adını taşıyan eski bir sıra vardır, أَبْجَد. Orada her harfin bir sayı değeri de var. Türkçedeki ebced hesabı buradan gelir.
- Arapça Körfez’de bir ada devleti olan Bahreyn’de de resmî dildir. Bu sitenin dünya haritasında ülke kendi alanına sahip olamayacak kadar küçüktür.
- En yaygın selam السَّلَامُ عَلَيْكُمْ, “selam sizinle olsun”. Karşılık aynı sözcükleri ters sırayla kullanır: وَعَلَيْكُمُ السَّلَامُ. Türkçede “selamün aleyküm” ve “aleykümselam” olarak yaşar.
- Selamlaşırken çoğu zaman أَهْلًا وَسَهْلًا duyarsın. Söz eskidir ve kabaca şunu söyler: Kendi insanların arasındasın ve yol düz. Türkçedeki “hoş geldin”e denk gelir.
- Birçok dişil sözcük ة ile biter; iki noktalı bir h’ye benzeyen bir işaret. Bir bağlantının ortasında t gibi okunur.
- Belirsiz bir isim, harf olarak yazılmayan ama çift ünlü işareti olarak yazılan bir n taşır: كِتَابٌ “bir kitap” demektir.
- Sesin kısa kesilişi için, “ha-ha” gibi, Arapçanın kendi işareti vardır, hemze ء. Çoğu zaman başka bir harfin üzerinde durur. Türkçede de kesme işareti ile gösterilen “mes’ele”, “mü’essese” gibi sözcüklerde bu ses duyulur.
- Birçok harf aynı temel biçimi paylaşır ve yalnızca noktalarıyla ayrılır: ب, ت ve ث’nin bir, iki ve üç noktası vardır.
- Yeni şeyler için çoğu zaman iki sözcük vardır: bir ödünç sözcük ve bir Arapça sözcük. Bilgisayar için ödünç sözcüğün yanında “hesaplamak” kökünden kurulmuş حَاسُوب da vardır. Türkçede de “bilgisayar” böyle yer buldu.