Đọc thêm nếu thích – không bắt buộc phải học
Tiếng Trung: chân dung ngắn gọn
Tiếng Trung đến từ đâu, chữ Hán và pinyin ra đời thế nào, nó được nói ở đâu và điều gì thường làm người nói tiếng Việt ngạc nhiên.
- Ngữ hệ
- Hán–Tạng, nhánh Hán
- Chữ viết
- chữ Hán, giản thể hoặc phồn thể; pinyin để ghi âm
- Được nói ở
- Trung Quốc đại lục, Đài Loan, Singapore và các cộng đồng khắp thế giới
- Số người nói
- hơn một tỷ, tính cả mọi biến thể
- Dạng chuẩn
- 普通话, dựa trên cách phát âm của Bắc Kinh
- Thanh điệu
- bốn, cộng thêm một thanh nhẹ
- Trật tự từ
- chủ ngữ – động từ – tân ngữ, như trong tiếng Việt
Nguồn gốc
Tiếng Trung thuộc ngữ hệ Hán–Tạng, cùng họ với tiếng Tây Tạng, tiếng Miến Điện và hàng trăm ngôn ngữ nhỏ hơn ở dãy Himalaya và Đông Nam Á. Trong ngữ hệ đó, nhánh Hán không phải một ngôn ngữ mà là cả một nhóm: tiếng Quan thoại, tiếng Quảng Đông, tiếng Ngô ở Thượng Hải, tiếng Mân ở Phúc Kiến và Đài Loan, tiếng Khách Gia và nhiều thứ khác. Khi nói, chúng có thể cách xa nhau như tiếng Tây Ban Nha và tiếng Ý, thậm chí hơn. Gọi chúng là phương ngữ hay là ngôn ngữ một phần là chuyện định nghĩa, và chính người Trung Quốc cũng dùng cả hai cách gọi.
Điều giữ chúng lại với nhau là chữ viết. Một chữ biểu thị một nghĩa chứ không phải một âm, nên những người nói các biến thể rất khác nhau vẫn đọc được cùng một văn bản và mỗi người đọc theo giọng của mình.
Lược sử
Chữ viết Trung Quốc cổ nhất còn lại đã hơn ba nghìn năm tuổi: những câu hỏi gửi tổ tiên, khắc trên xương và mai rùa vào thời nhà Thương. Nhiều dấu hiệu trong số đó vẫn còn nhận ra được là tổ tiên của những chữ dùng ngày nay.
Khi Tần Thủy Hoàng thống nhất đất nước vào năm 221 trước Công nguyên, ông cũng thống nhất chữ viết. Nhà Hán nối tiếp đã đặt tên cho cả dân tộc lẫn chữ viết của họ: các chữ gọi là 汉字, tức “Hán tự”, “chữ Hán”. Suốt khoảng hai nghìn năm, người có học viết bằng văn ngôn, một lối viết cô đọng và rất xa lời nói hằng ngày, cũng được đọc và viết ở Hàn Quốc, Nhật Bản và Việt Nam.
Đầu thế kỷ XX, một nhóm nhà cải cách chủ trương viết như nói, và khoảng năm 1919 lối viết hiện đại, dựa trên tiếng Quan thoại nói, đã thắng thế. Vào thập niên 1950, nước Cộng hòa Nhân dân đưa ra chữ giản thể, và năm 1958 là pinyin.
Dòng thời gian
- khoảng năm 1250 trước Công nguyên
Những dòng chữ khắc trên xương dùng để bói của triều đại nhà Thương, chữ viết tiếng Trung cổ nhất mà người ta biết đến.
- 221 trước Công nguyên
Tần Thủy Hoàng thống nhất Trung Quốc và thống nhất luôn chữ viết trên toàn đế quốc.
- khoảng năm 100
Hứa Thận biên soạn “Thuyết văn giải tự”, một cuốn từ điển giải thích cách cấu tạo của chữ Hán.
- 1716
Từ điển Khang Hy được xuất bản. Hệ thống 214 bộ thủ của nó đến nay vẫn dùng để tra chữ.
- 1956
Trung Quốc đại lục đưa vào chữ giản thể, như 马 thay cho chữ phồn thể 馬 (con ngựa).
- 1958
Hán ngữ phương án bính âm (pinyin) được thông qua: tiếng Quan Thoại viết bằng chữ cái Latinh và dấu thanh.
Ngày nay được nói ở đâu
Tiếng Quan thoại là ngôn ngữ chính thức của Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa, là ngôn ngữ chính của chính quyền và nhà trường ở Đài Loan, và là một trong bốn ngôn ngữ chính thức của Singapore. Các cộng đồng người Hoa ở Đông Nam Á, Bắc Mỹ, châu Âu và Úc giữ cho nó sống động – các khu phố người Hoa lâu đời nhất thường nói tiếng Quảng Đông, các cộng đồng mới hơn thì hay nói tiếng Quan thoại hơn. Ở Hồng Kông và Ma Cao, ngôn ngữ hằng ngày là tiếng Quảng Đông, với sáu thanh điệu theo cách đếm thông thường thay vì bốn.
Tiếng Quan thoại ở Trung Quốc đại lục và ở Đài Loan hiểu nhau dễ dàng, nhưng khác nhau ở chi tiết. Đài Loan viết bằng chữ phồn thể và dạy trẻ em bằng bộ ký hiệu ghi âm riêng, gọi là zhuyin hay bopomofo, thay cho pinyin. Một số từ cũng khác: 土豆 là khoai tây ở Bắc Kinh, còn ở Đài Loan thường là lạc (đậu phộng).
Trong Trung Quốc đại lục, ngày nay hầu như ai cũng học 普通话 ở trường, nhưng nhiều người còn lớn lên với một biến thể địa phương ở nhà, và chuyển qua lại giữa hai thứ mà không cần nghĩ.
Trên bản đồ
- Ngôn ngữ chính thức hoặc ngôn ngữ của đa số
- Cũng được nói rộng rãi
- Nước nhỏ, vẽ thành một chấm
Ngôn ngữ chính thức hoặc ngôn ngữ của đa số
- Đài Loan
- Singapore
- Trung Quốc
Cũng được nói rộng rãi
- Malaysia
Chữ Hán và pinyin
Một chữ Hán biểu thị một âm tiết có nghĩa, chứ không phải một âm rời. Một số ít ra đời từ hình vẽ: 山là ngọn núi人là con người日là mặt trời Nhưng phần lớn được ghép từ hai phần – một phần gợi nghĩa và một phần gợi âm. 妈, mẹ, gồm 女, phụ nữ, để gợi nghĩa và 马, con ngựa, để gợi âm. Khi đã biết những bộ phận thông dụng nhất, các chữ mới thôi giống như hình vẽ ngẫu nhiên.
Một cuốn từ điển lớn ghi hàng chục nghìn chữ, nhưng chỉ vài nghìn chữ là phủ gần hết những gì xuất hiện trên một tờ báo. Phần lớn từ hiện đại gồm hai chữ: 电脑, máy tính, nghĩa đen là “não điện”, và 火车, tàu hỏa, “xe lửa”.
Trong các thập niên 1950 và 1960, đại lục đã đơn giản hóa rất nhiều chữ cho dễ học hơn: 马 trước kia là 馬, và 门, cửa, là 門. Trung Quốc đại lục và Singapore dùng dạng giản thể; Đài Loan, Hồng Kông và Ma Cao giữ dạng phồn thể. Trang web này dùng chữ giản thể ở mọi nơi.
Pinyin, ra đời năm 1958, ghi âm bằng chữ cái La-tinh, với dấu trên nguyên âm để chỉ thanh điệu. Trẻ em bắt đầu đọc bằng nó, tên địa danh được viết bằng nó khi ra nước ngoài – vì thế Peking thành Beijing và Canton thành Guangzhou – và hầu hết mọi người gõ chữ bằng nó: gõ pinyin trên bàn phím rồi chọn đúng chữ trong một danh sách.
Từ nó cho đi và từ nó mượn về
Tiếng Việt đã mượn từ tiếng Trung rất nhiều, và phần lớn qua đường Hán Việt, tức là bằng cách đọc chữ Hán theo âm Việt; vì vậy nhiều từ tiếng Trung bạn gặp ở đây sẽ nghe quen. Còn trong nhiều ngôn ngữ khác, chỉ có vài từ tiếng Trung đi vào, thường qua một ngôn ngữ khác: 功夫, kung fu, 风水, phong thủy. Từ chỉ trà cũng có chuyện như vậy: 茶 theo đường bộ và thành “chai” ở một số ngôn ngữ, còn ở nhiều ngôn ngữ khác, từ này đến qua đường biển từ bờ biển phía nam, nơi nó nghe gần như te.
Tiếng Trung cũng mượn theo cách của mình. Phật giáo mang đến những từ gốc Phạn, trong đó có 佛, Phật. Khoảng năm 1900, nhiều thuật ngữ hiện đại đến từ tiếng Nhật, vốn được tạo ra từ chữ Hán, như 经济, kinh tế. Từ phương Tây được mượn theo âm, như 咖啡, cà phê, và 沙发, ghế sô pha, hoặc dịch theo nghĩa, như 手机, điện thoại di động, nghĩa đen là “máy cầm tay”.
Những từ mượn tinh tế nhất làm cả hai việc cùng lúc. Bia là 啤酒: pí theo âm, jiǔ là “đồ uống có cồn”. Còn Coca-Cola là 可口可乐, nghe gần giống nguyên bản và có nghĩa đại khái là “ngon miệng và vui”.
Điều làm người nói tiếng Việt ngạc nhiên
Điều đầu tiên mà bạn đã quen là thanh điệu: tiếng Việt cũng có thanh điệu, nên không có gì lạ khi một âm tiết mang giai điệu. Tiếng Trung có bốn thanh, ít hơn sáu thanh của tiếng Việt, và giai điệu cũng đổi từ: 妈 là mẹ, 麻 là cây gai, 马 là ngựa và 骂 là mắng. Nhưng các thanh không trùng với tiếng Việt, và bạn sẽ phải học lại từng cái. Tin tốt là bản thân các âm tiết thì ít và đơn giản.
Ngữ pháp thì quen thuộc: giống tiếng Việt, hầu như không có gì ở hình thức của từ. Một động từ không bao giờ đổi dạng – không đổi cho “tôi” hay “cô ấy”, không đổi cho quá khứ hay tương lai. Thời gian được nói bằng những từ như “hôm qua” và bằng các tiểu từ nhỏ như 了, giống cách tiếng Việt dùng “đã” và “rồi”. Cũng không có mạo từ, không có số nhiều ở đa số danh từ, và không có giống.
Điều khác nằm ở chỗ khác. Giữa số từ và danh từ có một loại từ, giống như trong tiếng Việt: 一本书, một quyển sách, dùng 本, loại từ của đồ đóng thành quyển. Nhưng mọi thứ miêu tả danh từ đều đứng trước nó, cả một câu trọn vẹn, và điều này ngược với tiếng Việt, nơi phần miêu tả đứng sau. Vì vậy “quyển sách tôi đã mua hôm qua” là, từng chữ một, “hôm qua tôi đã mua của sách”.
Bạn có biết không?
Những mẩu thông tin ngắn đáng ngạc nhiên. Từng mẩu một cũng xuất hiện ở cuối một lượt luyện tập – được thu gọn lại, để không bao giờ làm vướng bạn.
- Tiếng Quan Thoại có bốn thanh và một thanh nhẹ. mā, má, mǎ và mà là bốn từ khác nhau: mẹ, cây gai, ngựa và mắng. Tiếng Việt cũng có thanh điệu – sáu thanh – nên chuyện đổi nghĩa theo giọng không còn xa lạ với bạn.
- Phần lớn từ của tiếng Trung hiện đại có hai âm tiết, viết bằng hai chữ: 电脑 (máy tính) nghĩa đen là “bộ não điện”.
- Pinyin, được thông qua năm 1958, viết tiếng Quan Thoại bằng chữ cái Latinh – giống chữ quốc ngữ của tiếng Việt ở chỗ dùng chữ Latinh kèm dấu thanh. Đó cũng là cách đa số người gõ chữ Hán trên điện thoại.
- Chữ giản thể được dùng ở Trung Quốc đại lục và Singapore; chữ phồn thể được dùng ở Đài Loan, Hồng Kông và Ma Cao.
- Tiếng Quảng Đông, tiếng Thượng Hải và tiếng Quan Thoại rất khó hiểu nhau khi nói, nhưng chung phần lớn chữ viết.
- Nhiều chữ chứa một “bộ thủ” gợi ý nghĩa: ba nét chấm nước, dạng của 水 (nước), có trong 河 (sông) và 海 (biển).
- Động từ tiếng Trung không đổi dạng. Thời gian được thể hiện bằng các từ thêm vào, như 了 hay 明天 (ngày mai).
- Danh từ cần một loại từ để đếm: 两本书 (hai quyển sách), 三张纸 (ba tờ giấy). Điều này không lạ với bạn: tiếng Việt cũng nói “hai quyển sách”, “ba tờ giấy”.
- Từ “trà” trong tiếng Việt có chung nguồn gốc với 茶 của tiếng Quan Thoại.
- Số tám là con số may mắn: 八 nghe gần giống 发, nghĩa là phát đạt. Thế vận hội Bắc Kinh khai mạc vào ngày 8 tháng 8 năm 2008.
- Người ta thường tránh số bốn, vì 四 nghe gần giống 死, nghĩa là cái chết.
- 好 (tốt) gồm 女 (phụ nữ) và 子 (đứa trẻ).
- Tiếng Trung là một trong sáu ngôn ngữ chính thức của Liên Hợp Quốc.
- 你好, lời chào thông thường, nghĩa đen là “bạn tốt”.
- Trong tên người Trung Quốc, họ đứng trước: ở 王小明, Wáng là họ. Tên người Việt cũng xếp họ trước tên.
- Tiếng Quan Thoại chuẩn có nhiều tên gọi: 普通话 (“tiếng phổ thông”) ở Trung Quốc đại lục, 國語 ở Đài Loan và 华语 ở Singapore.
- Chữ Hán là một trong những hệ thống chữ viết cổ nhất vẫn còn được dùng đến ngày nay.
- Tiếng Nhật, tiếng Hàn và tiếng Việt đều vay từ tiếng Trung nhiều từ ngữ; tiếng Nhật và tiếng Hàn còn vay cả chữ. 学生 (học sinh) là xuésheng trong tiếng Quan Thoại, gakusei trong tiếng Nhật và “học sinh” trong tiếng Việt.
- Tiếng Trung không có mạo từ và không có giống ngữ pháp. 他 (anh ấy) và 她 (cô ấy) viết khác nhau nhưng đọc giống nhau: tā.
- Một câu hỏi có/không được tạo bằng cách thêm 吗 vào cuối câu khẳng định: 你好吗?
- Thư pháp là một nghệ thuật riêng ở Trung Quốc; cùng một chữ có thể được viết theo nhiều kiểu.