Chuyển đến nội dung
EveryLingua Từ điểnTất cả ngôn ngữ
VI

Đọc thêm nếu thích – không bắt buộc phải học

Tiếng Anh – chân dung ngắn

Tiếng Anh từ đâu đến, vì sao viết khác với cách đọc, ngày nay được nói ở những đâu – và điều gì dễ, điều gì khó với người nói tiếng Việt.

Họ ngôn ngữ
Ấn-Âu, nhánh German phía tây
Chữ viết
bảng chữ cái Latinh, 26 chữ cái, không có dấu thanh và không có chữ mang dấu phụ
Tiếng mẹ đẻ của đa số người dân ở
Vương quốc Anh, Ireland, Hoa Kỳ, Canada, Úc và New Zealand
Trên thế giới
ngôn ngữ chung của hàng không, khoa học và phần lớn internet
Từ vựng
nền German cùng một lớp dày từ tiếng Pháp và tiếng Latinh
Ngữ pháp
danh từ không chia theo giống hay cách nhưng có số ít và số nhiều, có mạo từ, trật tự câu cố định “chủ ngữ – động từ – tân ngữ”, động từ chia thì

Tiếng Anh từ đâu đến

Tiếng Anh là một ngôn ngữ German, họ hàng với tiếng Đức, tiếng Hà Lan và các thứ tiếng Bắc Âu. Vào thế kỷ thứ 5, các bộ tộc Angles, Saxons và Jutes từ vùng bây giờ là miền bắc nước Đức và Đan Mạch sang đảo Anh, và từ các phương ngữ của họ hình thành tiếng Anh cổ. Tên gọi cũng bắt nguồn từ người Angles: English và England.

Năm 1066 người Norman chinh phục nước Anh, và trong khoảng ba thế kỷ tiếng Pháp là ngôn ngữ của triều đình, tòa án và bộ máy cai trị. Vì thế đến nay con vật ngoài đồng mang tên German, còn thịt trên đĩa mang tên Pháp: cow và beef, pig và pork, sheep và mutton.

Năm 1476 William Caxton mở nhà in tiếng Anh đầu tiên ở London, và việc in ấn bắt đầu cố định chính tả. Sau đó xuất hiện các bộ từ điển lớn: của Samuel Johnson năm 1755, còn ở Hoa Kỳ là của Noah Webster năm 1828, người đã định hình lối viết kiểu Mỹ.

Dòng thời gian

  1. khoảng năm 450

    Người Angles, Saxons và Jutes từ lục địa châu Âu sang đảo Anh. Từ các phương ngữ của họ hình thành tiếng Anh cổ.

  2. 793

    Cuộc tấn công vào tu viện Lindisfarne mở đầu thời kỳ của người Viking. Tiếng Bắc Âu cổ để lại những từ rất đời thường như sky và egg.

  3. 1066

    Người Norman chinh phục nước Anh. Trong khoảng ba thế kỷ, triều đình và tòa án nói tiếng Pháp, còn tiếng Anh vay mượn hàng nghìn từ.

  4. khoảng năm 1390

    Geoffrey Chaucer viết “Canterbury Tales” bằng tiếng Anh trung đại – với chút trợ giúp, ngày nay người ta vẫn đọc được.

  5. 1476

    William Caxton đưa nghề in vào nước Anh. Chính tả dần được cố định, còn cách phát âm thì vẫn tiếp tục thay đổi.

  6. khoảng năm 1600

    Shakespeare viết các vở kịch bằng tiếng Anh hiện đại sơ kỳ, vài năm trước bản Kinh Thánh King James năm 1611.

  7. 1755

    Samuel Johnson xuất bản bộ từ điển lớn của mình. Năm 1828, ở Hoa Kỳ, Noah Webster đi theo con đường ấy với lối viết riêng, chẳng hạn color.

Chữ viết và cách đọc

Tiếng Việt viết theo âm khá đều đặn: thấy chữ là đọc được, và mỗi tiếng có dấu thanh cho biết thanh điệu. Tiếng Anh thì không như thế, và lý do nằm trong lịch sử: từ thế kỷ 15 các nguyên âm dài của tiếng Anh đổi âm, còn chính tả, vốn đã được nhà in cố định, gần như giữ nguyên. Vì vậy trong knife và knee không còn nghe thấy chữ “k”, và trong night không nghe thấy “gh”, dù ngày xưa chúng được đọc lên.

Cùng một cụm chữ có thể đọc khác nhau: though, through, tough, cough. Mỗi từ mới thường phải học hai lần – cách viết và cách đọc – và người phân xử ở đây là từ điển.

Ngày nay được nói ở đâu

Trước hết nhờ sự mở rộng của nước Anh, rồi nhờ vai trò ngày càng lớn của Hoa Kỳ, tiếng Anh đã lan ra mọi châu lục. Nó là ngôn ngữ chính thức hoặc được dùng rộng rãi ở hàng chục nước tại châu Phi, châu Á và vùng Caribe, và nhiều người nói nó như ngôn ngữ thứ hai chứ không phải tiếng mẹ đẻ.

Có hai chuẩn chính: tiếng Anh Anh và tiếng Anh Mỹ. Chúng khác nhau ở chính tả – colour và color, centre và center – và đôi khi ở cả từ: căn hộ là flat hay apartment, thang máy là lift hay elevator, mùa thu là autumn hay fall. Tiếng Anh của Ireland, Scotland, Úc hay Ấn Độ có cách đọc và từ riêng, và cái nào cũng đúng như nhau.

Trên bản đồ

Ngôn ngữ này được nói ở đâuBản đồ thế giới. Các quốc gia và vùng lãnh thổ nơi ngôn ngữ này là ngôn ngữ chính thức hoặc của đa số được tô màu đặc; nơi nó cũng được nói rộng rãi được tô gạch chéo. Danh sách bên dưới bản đồ nêu tên tất cả.Vương quốc AnhCộng hòa IrelandHoa KỳCanadaÚcNew ZealandJamaicaBahamasTrinidad và TobagoGuyanaBelizeẤn ĐộPakistanNigeriaGhanaKenyaUgandaTanzaniaCộng hòa Nam PhiZimbabweZambiaMalawiBotswanaNamibiaLesothoEswatiniSierra LeoneLiberiaGambiaCameroonRwandaNam SudanPhilippinesPapua New GuineaFijiQuần đảo SolomonVanuatuPuerto Rico
  • Ngôn ngữ chính thức hoặc ngôn ngữ của đa số
  • Nước nhỏ, vẽ thành một chấm

Ngôn ngữ chính thức hoặc ngôn ngữ của đa số

  • Ấn Độ
  • Bahamas
  • Belize
  • Botswana
  • Cameroon
  • Canada
  • Cộng hòa Ireland
  • Cộng hòa Nam Phi
  • Eswatini
  • Fiji
  • Gambia
  • Ghana
  • Guyana
  • Hoa Kỳ
  • Jamaica
  • Kenya
  • Lesotho
  • Liberia
  • Malawi
  • Malta
  • Nam Sudan
  • Namibia
  • New Zealand
  • Nigeria
  • Pakistan
  • Papua New Guinea
  • Philippines
  • Puerto Rico
  • Quần đảo Solomon
  • Rwanda
  • Seychelles
  • Sierra Leone
  • Singapore
  • Tanzania
  • Trinidad và Tobago
  • Úc
  • Uganda
  • Vanuatu
  • Vương quốc Anh
  • Zambia
  • Zimbabwe
Hình vẽ đơn giản hóa dựa trên Natural Earth (phạm vi công cộng). Nó cho thấy đường viền chứ không phải biên giới: bản đồ không đứng về phía nào trong bất kỳ vấn đề biên giới nào và không đưa ra số người nói. Các khu vực tranh chấp được gán như trên bản đồ của Liên Hợp Quốc và không có đường viền hay tên riêng.

Từ đi qua cả hai chiều

Tiếng Việt từng vay nhiều từ của tiếng Pháp – “cà phê”, “ô tô”, “xà phòng”, “sô cô la”, “ga” – và tiếng Anh cũng có nhiều từ gốc Pháp và Latinh, nên một số từ dài, mang tính sách vở, như information, university, problem, được người học nhận ra dễ hơn vẻ ngoài của chúng. Khó hơn là những từ ngắn, thuần German, như to get, to put, to set.

Tiếng Việt cũng đã nhận nhiều từ trực tiếp từ tiếng Anh, như “tennis”, “marketing”, “laptop”, “sốc”. Nhưng hãy cẩn thận: từ giống nhau không phải lúc nào cũng cùng nghĩa. “Ga” trong tiếng Việt là nhà ga hoặc khí đốt, còn gas trong tiếng Anh Mỹ thường là xăng; magazine là tạp chí, không phải cửa hàng. Về những cặp như vậy có một phần riêng: “Bạn giả dối của người dịch”.

Điều gì làm người nói tiếng Việt ngạc nhiên

Số ít và số nhiều. Tiếng Việt không đánh dấu số nhiều trên danh từ: “hai quyển sách” và “một quyển sách” đều giữ “sách”. Tiếng Anh thì thêm -s: two books. Nó cũng đòi mạo từ a, an hoặc the trước hầu hết danh từ, điều tiếng Việt không có. Đây thường là phần đến sau cùng, và không có gì phải ngại.

Thì của động từ. Tiếng Việt không chia động từ: “tôi đi”, “hôm qua tôi đi”, “ngày mai tôi đi” có cùng một chữ “đi”, và thời gian được nói bằng từ như “đã”, “đang”, “sẽ” hoặc bằng ngữ cảnh. Tiếng Anh chia động từ: I go, I went, I have gone, và ở ngôi thứ ba số ít có thêm -s: she works.

Động từ be. Tiếng Việt có “là” trước danh từ nhưng nói “cô ấy mệt” hay “nhà này đẹp” mà không cần “là”. Tiếng Anh bắt buộc có động từ: She is tired, This house is beautiful.

Âm cuối và cụm phụ âm. Tiếng Việt kết thúc tiếng bằng một số ít phụ âm (p, t, c, ch, m, n, ng, nh) và không có cụm phụ âm; tiếng Anh có strengths, asked, world, và các âm cuối như -s, -d, -t mang nghĩa ngữ pháp, nên bỏ chúng đi là đổi nghĩa. Thêm vào đó là những âm tiếng Việt không có, như th, sh và z.

Trọng âm thay cho thanh điệu. Tiếng Việt dùng sáu thanh điệu để phân biệt từ; tiếng Anh không có thanh điệu cho từng từ, mà có trọng âm: REcord (danh từ) và reCORD (động từ). Giọng lên xuống của cả câu chỉ cho biết ý hỏi hay ý khẳng định, không đổi nghĩa từ.

Có những điều dễ hơn nhiều: danh từ không có giống, không biến cách, tính từ không đổi dạng, và động từ ở thì hiện tại chỉ đổi ở ngôi thứ ba: I work, she works.

Bạn có biết không?

Những mẩu thông tin ngắn đáng ngạc nhiên. Từng mẩu một cũng xuất hiện ở cuối một lượt luyện tập – được thu gọn lại, để không bao giờ làm vướng bạn.

  1. Sau năm 1066, tiếng Anh mượn rất nhiều từ tiếng Pháp. Vì thế con vật ngoài đồng gọi là cow, còn thịt trên đĩa gọi là beef; pig và pork cũng vậy.
  2. Chữ “k” trong knight và knee ngày xưa được đọc lên. Âm ấy mất đi, nhưng cách viết vẫn còn.
  3. Khoảng từ năm 1400 đến 1700, các nguyên âm dài của tiếng Anh dịch chuyển. bite ngày trước nghe gần giống beet ngày nay – còn chữ viết thì không đi theo chặng đường ấy.
  4. Câu The quick brown fox jumps over the lazy dog chứa đủ 26 chữ cái. Ngày xưa người ta dùng nó để thử máy chữ.
  5. Trong tiếng Anh, I là đại từ duy nhất luôn viết hoa, kể cả ở giữa câu.
  6. Một vài thứ trong tuần của tiếng Anh mang tên các vị thần của người German: Wednesday là ngày của thần Woden, Thursday là ngày của thần Thor. Còn Saturday thuộc về thần Saturn của La Mã.
  7. window bắt nguồn từ tiếng Bắc Âu cổ và nghĩa đen là “mắt của gió”. sky, egg và they cũng do người Viking mang đến.
  8. Ngày xưa tiếng Anh có thou thân mật để nói với một người – giống như “bạn” hay “mày” trong tiếng Việt. Ngày nay you dùng cho tất cả: một người hay nhiều người, thân hay lạ.
  9. shampoo, bungalow, jungle và pyjamas đến với tiếng Anh từ tiếng Hindi và tiếng Urdu.
  10. Từ robot bắt nguồn từ tiếng Séc: Karel Čapek đặt ra nó năm 1920 cho một vở kịch.
  11. colonel (đại tá) đọc giống kernel – cách viết và cách đọc đi theo hai con đường khác nhau.
  12. Cụm chữ ough trong though, through, tough và cough lần nào cũng đọc khác.
  13. Tiếng Anh không có viện hàn lâm nào quyết định cái gì là đúng. Cái gì đang được dùng do từ điển, nhà xuất bản và thói quen sử dụng quyết định.
  14. Lối viết kiểu Mỹ color và center bắt nguồn từ Noah Webster, người xuất bản từ điển của mình năm 1828. Tiếng Anh Anh viết colour và centre.
  15. Thiên anh hùng ca “Beowulf” được viết bằng tiếng Anh cổ. Một người nói tiếng Anh ngày nay gần như không đọc nổi nó nếu không có bản dịch.
  16. Tiếng Anh là ngoại ngữ được nhiều người học nhất trên thế giới.
  17. Trong ngành hàng không quốc tế, phi công và kiểm soát viên không lưu phải hiểu được nhau bằng tiếng Anh.
  18. Những từ thông dụng nhất – the, and, have, be – có gốc German, dù phần lớn kho từ vựng đến từ tiếng Latinh và tiếng Pháp.
  19. Tiếng Anh có nhiều biến thể ngang hàng với nhau. Ở Ấn Độ người ta nói prepone – “dời sớm lên”; đó là từ trái nghĩa với postpone.
  20. Trong tiếng Anh, cùng một từ thường vừa là danh từ vừa là động từ: a text và to text, a bottle và to bottle.
  21. Trong kịch của Shakespeare có nhiều từ lần đầu xuất hiện trên giấy. Ông tự đặt ra hay chỉ là người đầu tiên ghi lại, phần lớn không thể nói chắc.