Cấu tạo từ trong tiếng Anh: tiền tố và hậu tố
Vốn từ lớn lên theo hai cách. Một là học từ mới – cách đó chậm. Hai là 23 thành phần trên trang này: với một từ và vài thành phần trong số đó, bạn có cả một họ từ.
Hậu tố quan trọng hơn tiền tố, vì một lý do ít khi được nói đến: chúng cho bạn biết từ loại. Nhờ chúng, bạn có thể đặt một từ lạ vào câu của nó trước khi biết nó nghĩa là gì.
Những tiền tố làm đảo nghĩa và một hậu tố
Vài tiền tố cho cùng một việc – và không có quy tắc nào nói khi nào dùng cái nào.
| Thành phần | Ý nghĩa | Ví dụ |
|---|---|---|
| un- | không, bất- | unhappy, unfair, unusual, unable, unknown |
| Thường đây là cách phủ định đầu tiên đáng thử đoán, và nó rất chắc. Hoạt động như “không” hay “bất-” trong tiếng Việt: unhappybất hạnhunfairbất côngunusualbất thườngunablekhông thểunknownkhông rõ Không đổi nghĩa từ gốc, chỉ đảo nó. | ||
| in- | không, bất- (thường trước gốc Latinh) | incorrect, invisible, informal, incomplete |
| Trước l, m, p và r nó đổi dạng: illegal bất hợp pháp, immature, impossible, irregular. Đó không phải ngoại lệ, mà là cho dễ đọc – và tiếng Việt cũng có chuyện tương tự: “bất hợp pháp”, “vô hình” (invisible), nhưng “phi chính thức” (informal). Không có quy tắc nào chọn giữa un- và in-: phải học theo từng từ. | ||
| dis- | làm điều ngược lại; không, bất-, tháo- | disagree, dislike, disappear, dishonest |
| Đôi khi như “bất-”, “không”: dishonest không trung thực, disagree bất đồng, không đồng ý. Đôi khi như “tháo-”, “ngắt-”: disconnectngắt kết nốidisappearbiến mất | ||
| -less | không có, vô- | homeless, useless, careless, endless |
| Hoạt động như “vô-” của từ Hán-Việt, chỉ là đứng ở cuối: homeless vô gia cư, useless vô dụng, endless vô tận, careless vô ý, cẩu thả. Chú ý: -less nghĩa là “không có” chứ không phải “ít hơn”: hopeless là hoàn toàn hết hy vọng. | ||
Tiền tố thêm nghĩa
Lại lần nữa, quá nhiều, tự mình.
| Thành phần | Ý nghĩa | Ví dụ |
|---|---|---|
| re- | lại, lần nữa; tái- | rewrite, rebuild, reopen, replace |
| Rất giống “tái-” trong tiếng Việt: rewriteviết lạirebuildtái xây dựngreopenmở lại Đừng thêm again vào sau re-: trong rewrite đã có “lại” rồi, và cũng thế với return back, repeat again. | ||
| over- | quá nhiều; quá- | overcook, overpay, oversleep, overestimate |
| Như “quá-” trong “quá nóng”, “quá tải”: overheatlàm quá nóngovereatăn quá nhiềuoverpaytrả quá nhiều Đừng nhầm với re- khi ý là “lại lần nữa”: overcooklà nấu quá chínrecookmới là nấu lại | ||
| self- | tự-, chính mình | self-service, self-employed, self-taught, self-catering, self-confidence |
| Như “tự-” trong “tự học”, “tự tin”, “tự phục vụ”: self-service, self-taught, self-confidence. Khác với hầu hết tiền tố, gạch nối vẫn giữ trong các từ thông dụng: self-service, self-employed. Không có gạch nối chỉ khi self đã hòa hẳn vào từ: selfish, selfless. | ||
Hậu tố của danh từ
Nhận ra danh từ khi chưa biết nó nghĩa là gì.
| Thành phần | Ý nghĩa | Ví dụ |
|---|---|---|
| -tion | danh từ từ động từ; sự, việc | information, decision, production, connection |
| Cách hoạt động giống “sự”, “việc” đặt trước động từ trong tiếng Việt: decisionsự quyết địnhproductionsự sản xuấtconnectionsự kết nối Từ cuối -tion gần như luôn là danh từ, và đọc là “-shờn” (/ʃn/), không phải “-xi-ôn”: information, situation, station. | ||
| -ment | danh từ từ động từ (kết quả) | agreement, payment, movement, improvement |
| Tạo danh từ chỉ kết quả hay hành động: agreementsự đồng ýpaymentkhoản thanh toánmovementsự chuyển động Gốc không đổi: pay → payment. | ||
| -ness | danh từ từ tính từ (đặc điểm); sự, tính, lòng | darkness, happiness, illness, kindness |
| Hoạt động như “sự”, “tính”, “lòng”: darknessbóng tốikindnesslòng tốthappinesshạnh phúc Chữ y cuối đổi thành i: happy → happiness. | ||
| -ity | danh từ từ tính từ (trạng thái); tính | ability, possibility, quality, safety |
| Thường gặp trong từ gốc Latinh và Pháp, gần với “tính”: ability khả năng, possibility khả năng xảy ra, tính khả thi, qualitychất lượngrealitythực tế Trọng âm thường dịch chuyển sang âm tiết ngay trước -ity: POSSible nhưng posSIbility. | ||
| -er | người hoặc vật làm một việc; người, máy, nhà | teacher, writer, printer, employer |
| Tiếng Việt đặt “người”, “máy”, “nhà” ở trước động từ (người viết, máy in, người dạy), còn tiếng Anh đặt đuôi -er ở sau: baker, writer, printer, teacher. Một số từ viết cả với -or – xem bên dưới. Không có cách đoán dạng nào đúng. | ||
| -ing | hành động như danh từ; việc | building, meeting, training, reading |
| Tiếng Việt biến động từ thành danh từ bằng “việc”, “sự”: “việc đọc sách là một thói quen tốt”. Tiếng Anh làm điều đó bằng đuôi -ing: Reading is a good habit. | ||
| -or | giống -er, viết khác | actor, editor, auditor, supervisor, conductor |
| Không có quy tắc, chỉ có xu hướng: -or hay đứng sau gốc Latinh, nhất là sau -ate, -it – educator, actor, editor, auditor. Trong tiếng Việt, các chức danh kiểu này hay kết thúc bằng “-viên”: diễn viên, biên tập viên, kiểm toán viên. Nếu phân vân, -er gặp thường hơn. | ||
| -ery / -ry | nơi làm ra một thứ; ngành; tiệm, xưởng, -học | bakery, brewery, foundry, chemistry, forestry |
| Hai nghĩa trong một đuôi: nơi làm ra thứ gì (bakery tiệm bánh, brewery nhà máy bia) hoặc cả một ngành (chemistryhóa họcforestrylâm nghiệp) Nghĩa nào là do gốc quyết định, không phải đuôi. | ||
Hậu tố của tính từ
Đầy một thứ gì, liên quan tới một thứ gì, có thể được làm.
| Thành phần | Ý nghĩa | Ví dụ |
|---|---|---|
| -ful | đầy, nhiều | useful, careful, helpful, powerful |
| Luôn chỉ một chữ l, không bao giờ hai – khác với full. Gần với “hữu-” của từ Hán-Việt: useful hữu ích, powerful mạnh mẽ, nhiều quyền lực; careful cẩn thận. | ||
| -able | có thể được làm; khả-, có thể | readable, washable, comfortable, reliable |
| Như “khả-” trong “khả dụng”, “khả thi”: readablecó thể đọc đượcwashablegiặt đượcreliableđáng tin cậy Gốc là động từ: wash → washable. | ||
| -ive | có đặc điểm này; mang tính, -tích cực | active, creative, expensive, effective |
| Thường gặp ở từ gốc Latinh và Pháp: activenăng độngeffectivehiệu quảcreativesáng tạo Đuôi cho biết đây là tính từ, ngay cả khi bạn chưa hiểu cả từ. | ||
| -al | thuộc về, liên quan tới; mang tính | national, personal, musical, central |
| Thường tương ứng với “mang tính” hoặc “thuộc …” trong tiếng Việt: national thuộc quốc gia, personal cá nhân, musical thuộc âm nhạc, formal chính thức, trang trọng. | ||
| -ous | có đặc điểm, đầy | dangerous, famous, nervous, generous |
| Đọc là “-ợs” (/əs/), không phải “-ô-ớt”: famous“phây-mợs”nervous“nơ-vợs” Từ gốc không dùng được một mình: danger → dangerous, fame → famous. | ||
| -y | có, như thể; hay … | rainy, noisy, sleepy, salty |
| Danh từ thành tính từ, nghĩa là “có nhiều …”: rain → rainy hay mưa, noise → noisy ồn ào, sleep → sleepy buồn ngủ. Thường dùng trong lời nói thường ngày. | ||
Hậu tố của động từ
Từ một trạng thái thành một hành động.
| Thành phần | Ý nghĩa | Ví dụ |
|---|---|---|
| -ise / -ize | làm cho thành …; -hóa | organise, modernise, apologise, realise |
| Chính là “-hóa” trong tiếng Việt: modernisehiện đại hóastandardisetiêu chuẩn hóaglobalisetoàn cầu hóa Tiếng Anh Anh viết -ise, tiếng Anh Mỹ viết -ize; cả hai đều đúng, miễn là bạn giữ một kiểu trong cả bài. Không phải động từ nào có đuôi này cũng có nghĩa “làm cho thành”: apologise nghĩa là xin lỗi. | ||
Hậu tố của trạng từ
Chỉ có một – và đều đặn nhất.
| Thành phần | Ý nghĩa | Ví dụ |
|---|---|---|
| -ly | trạng từ từ tính từ: “theo cách …” | slowly, quietly, carefully, separately, differently |
| Cách tạo từ đều đặn nhất trong tiếng Anh, và là nơi người nói tiếng Việt hay vấp. Trong tiếng Việt, tính từ và trạng từ cùng một hình: “chậm” trong “cô ấy đọc chậm” và “một cô gái chậm” là một từ. Tiếng Anh đổi dạng: slow → slowly. Trong lời nói, -ly hay rơi mất, nhưng She speaks slowvẫn là saiShe speaks slowlymới đúng Chữ y cuối đổi thành -ily: happy → happily. Một vài từ đánh lừa: hardly là “hầu như không”, chứ không phải “chăm chỉ”, còn lately là “gần đây”. | ||