Woordvorming in het Turks: de bouwstenen achter de woorden
Een lang Turks woord is zelden een nieuw woord. Een opticien is het oog, het ding ervoor en de persoon die ermee handelt: göz, gözlük, gözlükçü. Het Turks bouwt zijn woorden vrijwel helemaal met achtervoegsels, en elk daarvan volgt de klinkerharmonie. Ken je de 81 bouwstenen op deze pagina, dan kun je veel nieuwe woorden lezen voordat iemand ze heeft uitgelegd.
Lees een woord van voor naar achter: vooraan staat het woord dat je kent, erachter wat ervan gemaakt is. De vorm van het achtervoegsel volgt de laatste klinker ervoor — evli, maar arabalı, sütlü, tuzlu — en na een stemloze medeklinker wordt c een ç en d een t: kitapçı, meslektaş. Een eigennaam krijgt voor een afleiding geen apostrof: İzmirli, Türkçe.
Mensen: wie iets doet, verkoopt of is
De achtervoegsels die van een ding een persoon maken: wie het verkoopt, doet, ervandaan komt of het met je deelt. Het frequentste is -ci, ongeveer zoals Nederlands -er of -ier.
| Bouwsteen | Betekenis | Voorbeelden |
|---|---|---|
| -ci/-cı/-cu/-cü/-çi/-çı/-çu/-çü | iemand die iets verkoopt, maakt of ermee werkt; Nederlands -er, -ier | balıkçı, gazeteci, kitapçı, sütçü, yolcu |
| De vorm volgt de laatste klinker (gazeteci, yolcu), en na f s t k ç ş h p wordt de c een ç: kitapçı, sütçü. Het woord noemt vaak ook de winkel: kitapçı is zowel de boekverkoper als de boekwinkel. | ||
| -ci/-cı/-cu/-cü/-çi/-çı/-çu/-çü | iemand die iets vaak of uit gewoonte doet | şakacı, yalancı, inatçı, kavgacı |
| Hetzelfde stukje als bij beroepen, alleen niet als beroep: şakais een grapşakacıeen grapjas; inatis koppigheidinatçıeen koppig mens | ||
| -ici/-ıcı/-ucu/-ücü | iemand die de handeling van een werkwoord uitvoert; Nederlands -er | satıcı, alıcı, okuyucu, dinleyici, izleyici |
| Uit de werkwoordsstam: satverkopensatıcıverkoper Eindigt de stam op een klinker, dan komt er een y tussen: oku, okuyucu. | ||
| -men/-man | een beroep of rol, uit een werkwoord | öğretmen, danışman, yönetmen, göçmen |
| Maar een paar woorden, maar wel heel gewone: öğretmekonderwijzenöğretmenleraar; yönetmekleidenyönetmenfilmregisseur | ||
| -daş/-taş | iemand die hetzelfde heeft of deelt; Nederlands mede-, metgezel | vatandaş, meslektaş, yoldaş, sırdaş, adaş |
| Altijd met a, ook na een voorklinker: meslekberoepmeslektaşcollega; adnaamadaşnaamgenoot Arkadaş, vriend, hoort er ook bij, maar de stam is geen levend woord meer. | ||
| -li/-lı/-lu/-lü | waar iemand vandaan komt; Nederlands -er, -aan | köylü, şehirli, İzmirli, Ankaralı, İstanbullu |
| Na een plaatsnaam zonder apostrof: İzmirli, niet İzmir'li. De apostrof komt alleen voor een naamvaluitgang (İzmir'de), nooit voor een afleiding. Waar het Nederlands “uit” nodig heeft, maakt het Turks van de stad een bijvoeglijk naamwoord. | ||
| -gil | de familie van, iemand en zijn huishouden | teyzemgil, Ahmetgil, amcamgil, komşumgil |
| Spreektaal en zonder harmonie: het is altijd -gil. Het betekent het hele huishouden, ongeveer zoals “bij tante thuis”. | ||
| -ist | specialist, muzikant, reiziger (leenachtervoegsel); Nederlands -ist | gitarist, piyanist, turist |
| Uit het Frans, zonder harmonie. Op zijn Turks gebouwd is een gitarist ook gitarcı. | ||
| -cağız/-ceğiz | de arme stakker: met medelijden gezegd | adamcağız, çocukcağız, kızcağız, kadıncağız |
| Alleen voor mensen en dieren, en altijd met medelijden: kızcağız is “het arme meisje”. | ||
| -sever | iemand die van iets houdt; Nederlands -liefhebber | hayvansever, kitapsever, sanatsever, doğasever |
| Eigenlijk het werkwoord sevmek in de aorist: hayvansever is “iemand die van dieren houdt”. Zonder harmonie, als één woord geschreven. | ||
Eigenschappen: met, zonder, als
Bijvoeglijke naamwoorden uit zelfstandige naamwoorden en werkwoorden. -li en -siz zijn het paar “met” en “zonder”, vanaf dag één nodig: sütlü, şekersiz — zoals Nederlands -ig, -rijk en -loos, maar veel breder gebruikt.
| Bouwsteen | Betekenis | Voorbeelden |
|---|---|---|
| -li/-lı/-lu/-lü | met, hebbend; Nederlands -ig, -rijk, -vol | şekerli, sütlü, tuzlu, bulutlu, akıllı, evli |
| Een van de frequentste stukjes van allemaal: bulutwolkbulutlubewolkt; akılverstandakıllıslim Evli, getrouwd, is letterlijk “met een huis”. | ||
| -siz/-sız/-suz/-süz | zonder; Nederlands -loos, -vrij | şekersiz, parasız, susuz, tuzsuz, işsiz, evsiz |
| De tegenhanger van -li: sütlümet melksütsüzzonder Waar het Nederlands on- gebruikt, heeft het Turks vaak -siz: anlamsız, zinloos. | ||
| -sel/-sal | geleerde bijvoeglijke naamwoorden; Nederlands -isch, -elijk | kişisel, tarihsel, bilimsel, toplumsal, ulusal |
| Een jong stukje uit de taalhervorming, frequent in kranten en wetenschap: tarihgeschiedenistarihselhistorisch | ||
| -msi/-msı/-msu/-msü/-imsi/-ımsı/-umsu/-ümsü | enigszins, -achtig (bij kleuren en smaken) | mavimsi, yeşilimsi, ekşimsi, sarımsı, tatlımsı |
| Na een klinker zonder tussenklinker (mavimsi), na een medeklinker met een (yeşilimsi) — Nederlands -achtig, -ig precies. | ||
| -si/-sı/-su/-sü | als een, -achtig | çocuksu, kadınsı, erkeksi, insansı |
| Verwar het niet met de bezittelijke uitgang, die er hetzelfde uitziet: çocuksuis “kinderlijk”çocuğu“zijn kind” | ||
| -ik/-ık/-uk/-ük | het resultaat van een handeling: open, kapot, defect | açık, kırık, bozuk, yanık, çürük |
| Uit de werkwoordsstam: kırbrekenkırıkgebroken; bozbedervenbozukdefect Voor een uitgang die met een klinker begint, wordt k een ğ: kırığı. | ||
| -gın/-gin/-gun/-gün/-kın/-kin/-kun/-kün | de toestand na een handeling; Nederlands -d, -t (voltooid deelwoord) | yorgun, şaşkın, kırgın, olgun, durgun |
| yormakvermoeienyorgunmoe; şaşmakverbaasd zijnşaşkınverbouwereerd; olmak worden, rijpen, olgun rijp, volwassen. | ||
| -kan/-ken/-gan | heeft de neiging iets vaak te doen | çalışkan, unutkan, konuşkan, yapışkan, sıkılgan |
| çalışmakwerkençalışkanijverig; unutmakvergetenunutkanvergeetachtig | ||
| -cil/-cıl/-cul/-çil/-çıl/-çul | geneigd tot, levend met, -minnend | evcil, insancıl, barışçıl, otçul, etçil |
| ev huis, evcil tam, huis-; otgrasotçulplantenetend | ||
| -ak/-ek | een eigenschap uit een werkwoord: angstig, bang aangelegd | korkak, ürkek, titrek |
| korkmakbang zijnkorkaklaf | ||
| -kâr/-gâr | iemand die iets doet of heeft (uit het Perzisch) | fedakâr, sahtekâr, hilekâr, sanatkâr |
| Met een dakje op de a: dat laat zien dat de k ervoor zacht, vooraan in de mond wordt uitgesproken. De stammen zijn meestal Arabische leenwoorden. | ||
| -ane | op de wijze van, -lijk (uit het Perzisch) | dostane, şahane, şairane |
| Zonder harmonie. şahane, “koninklijk”, betekent in spreektaal gewoon “geweldig, prachtig”. | ||
| -cik/-cık/-cuk/-cük/-çik/-çık/-çuk/-çük | klein, lief (verkleinwoord) | küçücük, azıcık, minicik, kedicik, ufacık |
| Bij sommige woorden smelt het stukje samen met de stam: küçük wordt küçücük, piepklein; az wordt azıcık, een klein beetje. | ||
| -lik/-lık/-luk/-lük | voor zoveel, voor zolang, zoveel waard | kişilik, haftalık, liralık, saatlik, yıllık |
| Na een getal: iki kişilikvoor twee personenbir haftalıkvoor een weekbeş liralıkvijf lira waard Het zelfstandig naamwoord blijft enkelvoud, zoals na elk Turks telwoord — zoals ook in het Nederlandse “een tweepersoons- kamer”. | ||
| -ki/-kü | van een bepaald tijdstip — van gisteren, van vandaag, van morgen | dünkü, bugünkü, yarınki, sabahki, akşamki |
| Bijna zonder harmonie: het is -ki, en -kü alleen na dün en bugün. Als één woord geschreven — los geschreven is ki het woord “dat”. | ||
Abstracte zelfstandige naamwoorden, beroepen en ambachten
-lik maakt van een woord een toestand, een ambt of een beroep: güzellik, öğretmenlik. Waar het Nederlands het werk verdeelt over -heid, -schap, -dom en -ing, gebruikt het Turks bijna altijd dit ene stukje.
| Bouwsteen | Betekenis | Voorbeelden |
|---|---|---|
| -lik/-lık/-luk/-lük | maakt van een woord een toestand; Nederlands -heid, -schap, -dom | güzellik, iyilik, mutluluk, arkadaşlık, dostluk, sağlık |
| mutlugelukkigmutlulukgeluk; sağ levend, gezond, sağlık gezondheid. Voor een klinker wordt k een ğ: sağlığınız. | ||
| -lik/-lık/-luk/-lük | het beroep, het ambt | öğretmenlik, doktorluk, aşçılık, avukatlık, garsonluk |
| Met yapmak zeg je wat iemand voor zijn beroep doet: aşçılık yapıyor, hij werkt als kok. | ||
| -cilik/-cılık/-culuk/-cülük/-çilik/-çılık/-çuluk/-çülük | een ambacht of een bedrijfstak (twee gestapelde stukjes) | balıkçılık, gazetecilik, çiftçilik, otelcilik |
| Eerst -ci, dan -lik: balıkvisbalıkçıvisserbalıkçılıkde visserij als beroep | ||
| -sizlik/-sızlık/-suzluk/-süzlük | het gebrek aan iets; Nederlands -loosheid | işsizlik, uykusuzluk, parasızlık, susuzluk |
| -siz en dan -lik: işwerkişsizwerkloosişsizlikwerkloosheid | ||
| -izm | -isme (leenachtervoegsel) | turizm, realizm, romantizm |
| Uit het Frans en zonder harmonie; de persoon eindigt op -ist: turist. Let op de spelling: het Turks schrijft de klanken, dus Nederlands -isme wordt -izm. | ||
Dingen, gereedschap, plaatsen en vormen
Waarvoor je iets nodig hebt en waar je het vindt: het zoutvaatje, de bril, het ziekenhuis, het land van de Grieken, de driehoek.
| Bouwsteen | Betekenis | Voorbeelden |
|---|---|---|
| -lik/-lık/-luk/-lük | een gereedschap of houder voor iets | tuzluk, gözlük, kulaklık, önlük, sözlük, kitaplık |
| tuzzouttuzlukzoutvaatje; gözooggözlükbril; sözwoordsözlükwoordenboek Een bril is in het Turks één ding, geen meervoud. | ||
| -lik/-lık/-luk/-lük | een plek waar veel van iets is | çamlık, kayalık, ağaçlık, otluk |
| çamdençamlıkdennenbos; kayarotskayalıkrotsachtige plek | ||
| -hane | huis, plaats voor iets (uit het Perzisch) | hastane, postane, pastane, kütüphane, eczane |
| Na een klinker valt de h vaak weg: hasta en -hane geven hastane, ziekenhuis; pasta en -hane geven pastane, banketbakkerij. | ||
| -istan/-stan | het land van de …; Nederlands -land, -ië | Yunanistan, Macaristan, Bulgaristan, Gürcistan, Hindistan |
| De stam is de naam van het volk: YunanGriekenMacarHongaren Een landnaam is een eigennaam, dus krijgt hij een apostrof voor een naamvaluitgang. | ||
| -evi | een huis voor iemand of iets | huzurevi, doğumevi, öğretmenevi, aşevi |
| ev met de samengestelde bezittelijke uitgang, als één woord geschreven: huzurrusthuzureviverzorgingshuis | ||
| -gen | -hoek (een meetkundige vorm) | üçgen, dörtgen, beşgen, altıgen, çokgen |
| Zonder harmonie, vastgemaakt aan het getal: üçdrieüçgendriehoek Een rechthoek is dikdörtgen, de “rechtopstaande vierhoek”. | ||
| -geç/-gaç/-kaç | een gereedschap dat iets doet (uit een werkwoord) | süzgeç, yüzgeç, kıskaç |
| süzmekzevensüzgeçzeef; yüzmekzwemmenyüzgeçvin | ||
| -ge/-ga | een gereedschap of een gebied (uit een werkwoord) | süpürge, bölge, çizge |
| süpürmekvegensüpürgebezem; bölmekdelenbölgestreek | ||
| -ak/-ek | een plaats of ding waar iets gebeurt (uit een werkwoord) | durak, yatak, konak, batak |
| durmakstoppendurakhalte; yatmakliggenyatakbed | ||
| -gi/-gı/-gu/-gü | een gereedschap (uit een werkwoord) | silgi, sürgü, burgu |
| silmekafvegensilgigum Hetzelfde stukje maakt ook gevoelens en resultaten: sevgi, bilgi. | ||
Zelfstandige naamwoorden uit werkwoorden
De handeling, het resultaat, het ding dat ze oplevert. De stam is het werkwoord zonder -mek/-mak: gir wordt giriş, seç wordt seçim.
| Bouwsteen | Betekenis | Voorbeelden |
|---|---|---|
| -iş/-ış/-uş/-üş | het doen, de wijze waarop iets gebeurt; Nederlands -ing | giriş, çıkış, bakış, satış, uçuş, gidiş |
| girmek binnengaan, giriş ingang, toegang; uçmakvliegenuçuşvlucht Bij gitmek verzacht de t: gidiş, de heenreis. | ||
| -im/-ım/-um/-üm | het resultaat, een deel, een eenheid | seçim, doğum, bölüm, giyim, yapım |
| bölmek delen, bölüm deel, hoofdstuk, afdeling; doğmakgeboren wordendoğumgeboorte | ||
| -gi/-gı/-gu/-gü | een gevoel, een stuk kennis, een heffing | sevgi, bilgi, saygı, duygu, vergi |
| sevmekhouden vansevgiliefde; bilmekwetenbilgiinformatie; vermekgevenvergibelasting — wat je geeft | ||
| -ı/-i/-u/-ü | het resultaat van de handeling | yazı, yapı, sayı, dolu, konu |
| yazmak schrijven, yazı geschrift, tekst; saymaktellensayıgetal | ||
| -ma/-me | een gerecht, genoemd naar de bereiding | dolma, sarma, dondurma, kızartma, haşlama |
| Hetzelfde stukje waarmee de grammatica van een werkwoord een zelfstandig naamwoord maakt, geeft gerechten hun naam: dolmakvol wordendolmagevulde groenten; dondurmakbevriezendondurmaijs — “het bevroren ding” | ||
| -ecek/-acak | wat je zult eten, drinken of dragen | yiyecek, içecek, giyecek, gelecek |
| De toekomende uitgang als zelfstandig naamwoord: içmekdrinkeniçecekeen drankje; gelmekkomengelecekde toekomst | ||
| -miş/-mış/-muş/-müş | wat gebeurd is, als zelfstandig of bijvoeglijk naamwoord | geçmiş, dolmuş, okumuş, bilmiş |
| De verleden-tijduitgang als woord: geçmekvoorbijgaangeçmişhet verleden; dolmakvol wordendolmuşde gedeelde taxi die pas vertrekt als hij vol is | ||
| -it/-ıt/-ut/-üt | een ding of een werk (uit een werkwoord) | geçit, yakıt, anıt, yapıt |
| yakmakverbrandenyakıtbrandstof; anmakgedenkenanıtmonument | ||
| -ıntı/-inti/-untu/-üntü | overblijfsel, kleine stukjes of een beweging (uit een werkwoord) | kırıntı, akıntı, sıkıntı, esinti, döküntü |
| kırmakbrekenkırıntıkruimel; esmekwaaienesintibriesje | ||
| -anak/-enek | een mogelijkheid, een gewoonte, een verslag (uit een werkwoord) | seçenek, olanak, gelenek, tutanak |
| seçmekkiezenseçenekkeuzemogelijkheid; gelmekkomengelenektraditie — wat tot ons is gekomen | ||
| -ç/-ınç/-inç/-unç/-ünç | een gevoel of toestand (uit een werkwoord) | sevinç, inanç, korkunç, gülünç |
| sevinmekblij zijnsevinçvreugde; korkmakbang zijnkorkunçvreselijk | ||
| -tı/-ti/-tu/-tü | een geluid (uit een werkwoord van geluid) | gürültü, fısıltı, şırıltı, patırtı |
| De stam is het geluidswerkwoord zonder uitgang: fısıldamakfluisterenfısıltıgefluister | ||
| -loji | -logie, de wetenschap (leenachtervoegsel) | biyoloji, psikoloji, sosyoloji, teknoloji |
| Uit het Frans. De persoon eindigt op -log: psikolog, en voor een uitgang met klinker wordt g een ğ: psikoloğa. | ||
Werkwoorden uit zelfstandige en bijvoeglijke naamwoorden
Water wordt begieten, schoon wordt schoonmaken, goedkoop wordt goedkoper worden. De stukjes staan tussen het woord en de uitgang -mek/-mak.
| Bouwsteen | Betekenis | Voorbeelden |
|---|---|---|
| -la-/-le- | maakt een werkwoord uit een zelfstandig of bijvoeglijk naamwoord | temizlemek, sulamak, tuzlamak, kilitlemek, ütülemek, başlamak |
| Het productiefste werkwoordsstukje: temizschoontemizlemekschoonmaken; suwatersulamakbegieten; kilitslotkilitlemekop slot doen Het Nederlands maakt er vaak gewoon een werkwoord van (“water geven”, “sloten”); het Turks heeft het stukje nodig. | ||
| -laş-/-leş- | worden, veranderen in iets; Nederlands -er worden | güzelleşmek, ucuzlaşmak, zorlaşmak, kolaylaşmak |
| ucuzgoedkoopucuzlaşmakgoedkoper worden; zormoeilijkzorlaşmakmoeilijker worden | ||
| -laş-/-leş- | iets met elkaar doen | mektuplaşmak, selamlaşmak, haberleşmek, şakalaşmak |
| mektupbriefmektuplaşmakelkaar schrijven; selamgroetselamlaşmakelkaar groeten Eén lettergreep doet het werk van het Nederlandse “elkaar”. | ||
| -lan-/-len- | iets krijgen, in een toestand raken | hastalanmak, evlenmek, sinirlenmek, güneşlenmek, yaşlanmak |
| hastaziekhastalanmakziek worden; evhuisevlenmektrouwen — letterlijk “tot een huis komen” | ||
| -al-/-el- | worden (uit een bijvoeglijk naamwoord) | azalmak, çoğalmak, düzelmek, daralmak, kısalmak |
| azweinigazalmakafnemen; düzrechtdüzelmekbeter worden Na een klinker alleen -l-: kısa, kısalmak. | ||
| -ar-/-er- | een kleur aannemen | morarmak, sararmak, yeşermek, bozarmak |
| morpaarsmorarmakblauw worden; sarıgeelsararmakgeel worden | ||
| -sa-/-se- | iets willen; als iets beschouwen | susamak, önemsemek, garipsemek, küçümsemek |
| suwatersusamakdorst krijgen; önembelangönemsemekserieus nemen Het Nederlands zegt “dorst hebben”; het Turks heeft een werkwoord, “waterwillen”. | ||
| -da-/-de- | een geluid maken (geluidswerkwoorden) | fısıldamak, horuldamak, gıcırdamak, şırıldamak |
| De stam is een geluidswoord dat niet op zichzelf staat. Dezelfde stam geeft vaak een zelfstandig naamwoord op -tı: fısıltı, gıcırtı. | ||
Werkwoorden uit werkwoorden
Iets laten doen, gedaan worden, het jezelf doen, het elkaar doen: stukjes tussen stam en uitgang die van het ene werkwoord het andere maken. Waar het Nederlands “laten”, “worden”, “zich” of “elkaar” nodig heeft, voegt het Turks een lettergreep toe. De grammatica behandelt ze uitvoerig; hier verschijnen ze als bouwstenen van de woordenschat.
| Bouwsteen | Betekenis | Voorbeelden |
|---|---|---|
| -dir-/-dır-/-dur-/-dür-/-tir-/-tır-/-tur-/-tür-/-t- | iets laten doen, iemand iets laten doen (causatief) | yaptırmak, kestirmek, okutmak, bekletmek, temizletmek |
| Na een klinker meestal alleen -t-: beklemekwachtenbekletmeklaten wachten Het Nederlands heeft “laten” nodig; het Turks voegt een lettergreep toe. De grammaticapagina over het causatief legt uit welke vorm waar hoort. | ||
| -il-/-ıl-/-ul-/-ül-/-in-/-ın-/-n- | gedaan worden (passief) | yapılmak, açılmak, yazılmak, bilinmek, okunmak |
| Na l is het -in- (bilinmek), na een klinker -n- (okunmak), anders -il-. | ||
| -in-/-ın-/-un-/-ün-/-n- | iets met jezelf doen (reflexief) | yıkanmak, giyinmek, taranmak, sevinmek, övünmek |
| yıkamakwassenyıkanmakzich wassen; giymekaantrekkengiyinmekzich aankleden Dezelfde vorm kan ook passief zijn. | ||
| -iş-/-ış-/-uş-/-üş-/-ş- | iets samen doen, met elkaar | görüşmek, buluşmak, tanışmak, anlaşmak, yazışmak |
| bulmakvindenbuluşmakafspreken; tanımakkennentanışmakkennismaken | ||
Wijze, getallen en tijd
Bijwoorden en telwoorden: langzaam, in het Turks, volgens mij, bij honderden, ’s ochtends, de derde, elk één.
| Bouwsteen | Betekenis | Voorbeelden |
|---|---|---|
| -ce/-ca/-çe/-ça | op deze wijze (maakt een bijwoord); Nederlands -lijk, -ig | yavaşça, sessizce, dikkatlice, açıkça, güzelce |
| sessizstilsessizcestilletjes Vaak is het niet nodig: yavaş konuş, praat langzaam — het bijvoeglijk naamwoord werkt zelf als bijwoord. | ||
| -ce/-ca/-çe/-ça | de taal van een volk; Nederlands -s | Türkçe, Almanca, İngilizce, Fransızca, Arapça |
| Hoofdletter en geen apostrof, ook met een uitgang: Türkçeyi, Almancada. Türkçe konuşmak betekent “in het Turks spreken” — hetzelfde woord is de taal en het bijwoord. | ||
| -ce/-ca | naar de mening van | bence, sence, bizce, sizce |
| Vastgemaakt aan het persoonlijk voornaamwoord: bencevolgens mijsizcevolgens u | ||
| -lerce/-larca | bij honderden, urenlang: een grote hoeveelheid | yüzlerce, binlerce, saatlerce, yıllarca, günlerce |
| Meervoud en -ce samen: saatuursaatlerceuren aan één stuk | ||
| -leyin | op een tijdstip van de dag: ’s ochtends, ’s avonds, ’s nachts | sabahleyin, akşamleyin, geceleyin, öğleyin |
| Zonder harmonie: -leyin met e, ook na sabah en akşam. Even gewoon in spreektaal: sabahları, elke ochtend. | ||
| -in/-ın/-ün | in het seizoen | yazın, kışın, güzün |
| yazzomeryazınin de zomer Zo’n vorm bestaat niet voor de lente; je zegt ilkbaharda. | ||
| -inci/-ıncı/-uncu/-üncü/-nci/-ncı/-ncu/-ncü | de hoeveelste (rangtelwoord); Nederlands -de, -ste | ikinci, üçüncü, dördüncü, yedinci, sekizinci |
| Na een klinker zonder tussenklinker: iki, ikinci; na een medeklinker met een: bir, birinci. Bij dört verzacht de t: dördüncü. Anders dan Nederlands eerste, derde, achtste is er niet één onregelmatig rangtelwoord. | ||
| -er/-ar/-şer/-şar | elk, per stuk (distributief telwoord) | birer, ikişer, üçer, beşer, altışar |
| Na een klinker met ş: iki, ikişer, twee per persoon. Het Nederlands heeft “elk” of “per stuk” nodig na het zelfstandig naamwoord; het Turks zet het op het getal. | ||
| -casına/-cesine/-çasına/-çesine | alsof, als een, buitensporig | delicesine, çılgıncasına, aptalcasına, kardeşçesine |
| deligekdelicesineals een gek; kardeşbroer of zuskardeşçesineals broers en zussen | ||
| -den/-dan/-ten/-tan | een verstarde ablatief als bijwoord: opnieuw, plotseling, oprecht | yeniden, birden, candan, içten, baştan |
| De ablatiefuitgang, maar niet in zijn betekenis “van”: yeninieuwyenidenopnieuw; canzielcandanhartelijk | ||
| -la/-le/-yla/-yle | met, op deze wijze (een bijwoord uit een zelfstandig naamwoord) | hızla, zorla, dikkatle, sevgiyle, memnuniyetle |
| Het vastgemaakte ile: dikkatzorgdikkatlezorgvuldig; memnuniyetle met genoegen, graag — het Nederlandse “met zorg” in één woord. | ||
Samenstellingen en versterkers
Twee woorden die er één worden, en de lettergreep die een bijvoeglijk naamwoord uit zichzelf versterkt: başkent, buzdolabı, masmavi.
| Bouwsteen | Betekenis | Voorbeelden |
|---|---|---|
| baş- | hoofd, eerste, voornaamste; Nederlands hoofd-, kop- | başkent, başhekim, başöğretmen, başrol, başbakan |
| baş is het hoofd: kentstadbaşkenthoofdstad; rolrolbaşrolhoofdrol Als één woord geschreven. | ||
| mas-/kıp-/bem-/yem-/sap-/ter- | helemaal: versterkt een bijvoeglijk naamwoord | masmavi, kıpkırmızı, bembeyaz, yemyeşil, sapsarı, tertemiz |
| De eerste lettergreep van het bijvoeglijk naamwoord tot en met de klinker, plus een m, p, s of r: mavi wordt masmavi, beyaz wordt bembeyaz, temiz wordt tertemiz. Welke medeklinker erbij komt, moet je woord voor woord leren. Het Nederlands zegt “knalrood”, “sneeuwwit”, “kraakhelder”. | ||
| -(s)ı/-(s)i/-(s)u/-(s)ü | samengesteld zelfstandig naamwoord: het tweede woord draagt de bezittelijke uitgang | buzdolabı, ayakkabı, kahverengi, hanımeli |
| buz ijs en dolap kast: buz dolabı, aan elkaar geschreven buzdolabı. De uitgang blijft op het woord ook als er een naamval bij komt: buzdolabına. Het Nederlands plakt de twee woorden aan elkaar (“koelkast”); het Turks markeert het tweede. De grammatica legt de samenstelling met -i uitvoerig uit. | ||
| -bilim | de leer van; Nederlands -kunde, -logie | dilbilim, toplumbilim, ruhbilim, gökbilim |
| bilim, wetenschap, vastgemaakt aan een zelfstandig naamwoord: diltaaldilbilimtaalkunde Ernaast staan vaak leenwoorden op -loji: sosyoloji naast toplumbilim. | ||
| gayri- | niet, on- (uit het Arabisch) | gayrimenkul, gayriresmî, gayrimeşru |
| Een van de weinige echte voorvoegsels, en alleen in leenwoorden: menkulroerendgayrimenkulonroerend — vastgoed | ||